Shloka 2
पाण्डवपरिचयः—विराटसभायां प्रकाशनम्
Identification of the Pāṇḍavas in Virāṭa’s Court
सो<मृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो महारथेनातिरथस्तरस्वी । पर्याववर्ताथ रथेन वीरो भोगी यथा पादतलाभिमृष्ट:,महारथी कुन्तीकुमारने अपने वचनोंद्वारा उसका तिरस्कार किया था; अतः वह वेगशाली अतिरथी वीर इस अपमानको न सह सका, अतएव जैसे पैरोंसे कुचला हुआ सर्प बदला लेनेके लिये लौट पड़ता है, उसी प्रकार दुर्योधन अपने रथके साथ लौट आया
so ’mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo mahārathenātirathas tarasvī | paryāvavartātha rathena vīro bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ ||
قال فايشَمبايانا: لقد لُدِغَتْ نفسُه بكلماتٍ أهانته، فلم يطق ذلك الأتيراثا السريع القوي احتمالَ المذلّة. فاستدار البطل بعربته عائداً—كأفعى دِيست تحت القدم فتلتفت لتلدغ ثأراً—وهكذا عاد دوريوذانا بعربته.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical danger of harsh or humiliating speech: it wounds pride, provokes anger, and can cause a person to return with greater hostility—like a trampled serpent turning to bite. Restraint in words and patience in receiving criticism are implied safeguards against escalation.
A powerful warrior, insulted by another’s words, cannot bear the affront and turns his chariot back to retaliate. The simile of a serpent crushed underfoot conveys the sudden reversal and the intent to strike back.