Shloka 12
विराटसभायां पाण्डवानां प्रवेशः — Arjuna’s Encomium of Yudhiṣṭhira in Virāṭa’s Court
ततो गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तिविशिखेै: प्रणुन्ना- स््ते योधमुख्या: सहसापजग्मु:,इस प्रकार गजराज और कुरुराज दोनोंके घायल होने तथा गजराजके पादरक्षकोंसहित विकर्णके भाग जानेपर गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए सायकोंकी मार खाकर पीड़ित हुए समस्त मुख्य-मुख्य योद्धा सहसा मैदान छोड़कर भाग गये
tato gaje rājani caiva bhinne bhagne vikarṇe ca sapādarākṣe | gāṇḍīvamuktiviśikhaiḥ praṇunnās te yodhamukhyāḥ sahasā pajagmuḥ ||
ثم لما جُرح ملكُ الفيلة وملكُ الكُرُو معًا، ولما انهزم فيكرْنا—ومعه حرسُ الفيل من المشاة—وفرّوا، عانى كبارُ المقاتلين من سهامٍ انطلقت من قوس غانديفا، فتركوا ساحةَ القتال فجأةً وولّوا هاربين. ويُبرز هذا المشهد كيف ينهار الزهوُ الحربي أمام مهارةٍ وعزمٍ أرفع، وكيف يستطيع الخوفُ أن يذيب تماسكَ الجيش في لحظة.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the fragility of battlefield morale: when leadership and key supports (king, war-elephant, guards) are wounded or routed, even prominent warriors may abandon the field. Ethically, it contrasts steadfast kṣatriya resolve with the human tendency toward fear when faced with overwhelming force.
A decisive volley from the Gāṇḍīva wounds the royal elephant and the Kuru king; Vikarṇa, along with the elephant’s foot-guards, is routed. Under the pressure of Arjuna’s arrows, the leading warriors suddenly flee the battlefield.