Adhyaya 40
Uttara–Arjuna Saṃvāda and the Re-Arming of Gāṇḍīva (Virāṭa-parva, Adhyāya 40)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Recovery) Episode
This chapter stages a technical dialogue that converts hesitation into coordinated action. Uttara asks Arjuna (still socially marked as Bṛhannalā) which enemy formation to approach as he prepares to drive the chariot. Arjuna reassures him, frames the chariot as a protected “moving fortress,” and orders the rapid fastening of equipment and retrieval of a gold-adorned sword, signaling imminent engagement. Uttara then articulates a cognitive dissonance: Arjuna’s heroic bodily signs appear incompatible with a ‘klība’ presentation, prompting questions about karmic causality and identity. Arjuna clarifies the matter as a time-bound vow undertaken by elder-brother instruction, asserting disciplined brahmacarya rather than incapacity. With fear dispelled, Uttara reorients into professional competence, claiming trained charioteering comparable to exemplary divine charioteers (Dāruka, Mātali) and describing the horses’ speed and placement. The narration closes with Vaiśaṃpāyana’s depiction of Arjuna’s physical re-arming: removing bangles, tying hair with white cloth, stringing and brandishing Gāṇḍīva, whose sound produces awe and recognition among the Kurus, functioning as an acoustic signature of identity and power.
Chapter Arc: शमी-वृक्ष के पास पहुँचकर पार्थ (बृहन्नला-रूप अर्जुन) उत्तर से कहता है—मेरी आज्ञा से शीघ्र वृक्ष पर चढ़ो और वहाँ छिपाए गए धनुष-आयुध उतार लाओ; तुम्हारे कोमल, सूक्ष्म हाथों के लिए यह युद्ध-कर्म नहीं, यह भार मेरे ही बाहुबल के योग्य है। → उत्तर के अपने राजकुमार-धनुषों की चर्चा के बीच अर्जुन उसे समझाता है कि वे धनुष न तो इस भार को सहेंगे, न इस युद्ध को; शमी पर पाण्डवों के दिव्य धनुष, ध्वज, शर, कवच सुरक्षित हैं—युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल-सहदेव सबके। उत्तर के भीतर भय और आश्चर्य बढ़ता है: जिस वृक्ष को वह साधारण समझ रहा था, वही पाण्डव-तेज का भंडार निकला। → अर्जुन स्पष्ट कर देता है कि वहीं गाण्डीव भी है—राष्ट्रवर्धन, शतसहस्र-समित, सुवर्ण-विकृत, दिव्य, शत्रु-संबाधकारक—और उत्तर को आदेश देता है कि वह उसी शमी पर चढ़कर आयुध उतारे; यह क्षण उत्तर के अहंकार को तोड़कर उसे अर्जुन के वास्तविक सामर्थ्य के निकट ले आता है। → अध्याय का अंत आदेश-स्थापन में होता है: उत्तर को कार्य सौंपा गया, आयुधों की पहचान और महिमा बताई गई, और यह निश्चित हुआ कि अब युद्ध का भार अर्जुन उठाएगा—उत्तर केवल सहायक बनेगा। → उत्तर शमी पर चढ़कर आयुध उतारने को उद्यत है—अगले क्षणों में अर्जुन का गुप्त रूपांतरण और दिव्यास्त्र-धारण होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
ऑरड.2 का. | हि 7 यु चत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनका उत्तरको शमीवृक्षसे अस्त्र उतारनेके लिये आदेश वैशम्पायन उवाच तां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत् | सुकुमारं समाज्ञाय संग्रामे नातिकोविदम्
قال فايشَمبايانا: يا جاناميجايا، لما اقترب بارثا (أرجونا) من شجرة الشَّمِيّ، خاطب الأمير أُتَّرا ابنَ فيراطا. وإذ علم أنه رقيق العود غيرُ متمرّسٍ بفنون القتال، قال له أرجونا—
Verse 2
समादिष्टो मया क्षिप्रं धनूंष्पवहरोत्तर । नेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम् । भारं चापि गुरुं वोढुं कुज्जरं वा प्रमर्दितुम्
قال فايشَمبايانا: «لقد أُمِرتُ أن أُسارع بالفعل، يا أُتَّرا حاملَ القوس. غير أنّ هذه الأسلحة ليست لك—فقوتي لا تطيق احتمال حملها؛ ولا أستطيع أن أتحمّل حملاً بهذه الثِّقَل، ولا أن أسحق فيلاً.»
Verse 3
(नैभि: काममलं कर्तु कर्म वैजयिकं त्विह । अतिसूक्ष्माणि हस्वानि सर्वाणि च मृदूनि च । आयुधानि महाबाहो तवैतानि परंतप ।।
قال فايشَمبايانا: «بهذه لا تستطيع أن تُنجز هنا العمل الذي يجلب الظفر كما تشتهي. فأسلحتك، يا عظيمَ الذراعين، يا مُحْرِقَ الأعداء، كلُّها دقيقةٌ جدًّا، صغيرةٌ وطريةٌ واهنة. لذلك، يا بُهومِنْجَيا، اصعد سريعًا إلى هذه الشَّمِيّ ذاتِ الأوراق الوارفة.»
Verse 4
अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्युत । युधिष्ठटिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा,“इसपर युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन और नकुल-सहदेव--इन सब पाण्डवोंके धनुष रखे हुए हैं
قال فايشَمبايانا: «إنّ في هذا الموضع بعينه وُضِعت أقواس أبناء باندو مخبوءة—قوس يودهيشثيرا، وقوس بهيما، وقوس بيبهاتسو (أرجونا)، وكذلك قوسا الأخوين التوأمين (ناكولا وسهاديفا).»
Verse 5
ध्वजा: शराश्व शूराणां दिव्यानि कवचानि च | अत्र चैतन्महावीर्य धनु: पार्थस्य गाण्डिवम्
قال فايشَمبايانا: «هنا الراياتُ والسهامُ والخيولُ والدروعُ الإلهيةُ لأولئك الأبطال. وهنا أيضًا قوسُ بارثا الجبّار—غانديفا—المشهورُ بعظيمِ قوّته.»
Verse 6
एकं शतसहस्रेण सम्मितं राष्ट्रवर्धनम् । व्यायामसहमत्यर्थ तृणराजसमं महत्
قال فايشَمبايانا: «هنا أيضًا الراياتُ والسهامُ والدروعُ الإلهيةُ لأولئك الأبطال. وهنا قوسُ أرجونا العظيمُ الجبّار—غانديفا—وهو وحده يعدل مئةَ ألفِ قوس. إنّه مُنمٍّ لسلطان المملكة، قادرٌ على احتمال شدّة الجهد المتواصل، عظيمٌ فسيحٌ كسيّدِ الأشجار.»
Verse 7
सर्वायुधमहामात्र शत्रुसम्बाधकारकम् | सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णममायतमव्रणम्
قال فايشَمبايانا: «هذا أعظمُ ما في عُدَدِ السلاحِ التامّة، صيغَ ليضغطَ على الأعداء ويُذيقَهم أذًى خاصًّا. صُنِعَ من ذهبٍ مُذابٍ مُشَكَّل، فهو سلاحٌ سماويّ—أملسُ، عريضٌ، لا عيبَ فيه، يبدو جديدًا على الدوام. يطيقُ أشدَّ ما يكون من الشدّ والثِّقل؛ مُرهبٌ في أثره، ومع ذلك بهيٌّ للنظر. وكذلك أقواسُ يودهيشثيرا، وبهِيما، وأرجونا، وناكولا–سهاديفا، كلُّها قويّةٌ محكمةُ الصنع.»
Verse 8
अलं भार गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनम् | तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च । युधिष्ठटिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा
قال فايشَمبايانا: «هذا القوس قادرٌ تمامًا على احتمال أثقلِ حمل؛ شديدُ الأثرِ عنيفُه، ومع ذلك حسنُ المنظر. وكذلك، فإن جميع أقواسِ يودهيشثيرا وبهِيما وأرجونا (بيبَتسو) والأخوين التوأمين أيضًا، قويةٌ محكمةُ الصنع.»
Verse 23
मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यत: । “उत्तर! मेरी आज्ञासे तुम शीघ्र इस वृक्षपर चढ़कर वहाँ रखे हुए धनुष उतारो
قال فايشَمبايانا: «هذه الأسلحة لن تطيق قوةَ ذراعي وأنا أقهر الأعداء هنا.» وفي سياقها تُبرز العبارة أن الظفرَ العادل في ساحة القتال يحتاج إلى قدرةٍ قتاليةٍ خارقة؛ فالأقواس العادية لا تكفي، والنجاحُ رهينٌ بقوةٍ منضبطةٍ بالغاية.
Verse 40
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे अर्जुनास्त्रकथ ने चत्वारिंशो5ध्याय:
وهكذا ينتهي الفصل الأربعون من «فيراطا بارفا» من «شري مهابهاراتا»، ضمن حلقة غارة الماشية: في القسم المتعلّق بالاستيلاء على ماشية الشمال، حيث تُروى حكاية أسلحة أرجونا واستعماله لها. وهذه الخاتمة تُثبت إغلاق وحدةٍ سردية تُؤطِّر الفعلَ الحربي في نطاق الواجب الحقّ وحماية ثروة المملكة.
Frequently Asked Questions
The tension lies between social appearance and moral reality: Uttara interprets Arjuna’s disguised presentation as possible incapacity and seeks a karmic explanation, while Arjuna must preserve vow-based concealment yet provide sufficient truth to enable lawful protective action.
Competence and dharma can coexist with temporary role constraints: fear is reduced through clear assurance, disciplined truth, and procedural readiness—showing that vow-keeping is not negation of duty but regulated timing of duty.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary is narrative-embedded—Gāṇḍīva’s distinctive sound operates as a recognitional marker that situates the episode within the epic’s larger arc of concealed identity transitioning toward public consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.