Shloka 12
Keśinī’s Inquiry to Bāhuka and the Emotional Signs of Concealed Identity (केशिन्याः बाहुकपरीक्षा)
“बाहुक! इस वृक्षपर जितने पत्ते और फल हैं, उन सबको मैं बताता हूँ। पेड़के नीचे जो पत्ते और फल गिरे हुए हैं, उनकी संख्या एक सौ अधिक है, इसके सिवा एक पत्र तथा एक फल और भी अधिक है; अर्थात् नीचे गिरे हुए पत्तों और फलोंकी संख्या वृक्षमें लगे हुए पत्तों और फलोंसे एक सौ दो अधिक है। इस वृक्षकी दोनों शाखाओंमें पाँच करोड़ पत्ते हैं। तुम्हारी इच्छा हो तो इन दोनों शाखाओं तथा इसकी अन्य प्रशाखाओं (को काटकर उन)-के पत्ते गिन लो। इसी प्रकार इन शाखाओंमें दो हजार पंचानबे फल लगे हुए हैं ।। ततो रथमवस्थाप्य राजानं बाहुको<ब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन् कत्थसे शत्रुकर्शन,यह सुनकर बाहुकने रथ खड़ा करके राजासे कहा--“शत्रुसूदन नरेश! आप जो कह रहे हैं, वह संख्या परोक्ष है। मैं इस बहेड़ेके वृक्षको काटकर उसके फलोंकी संख्याको प्रत्यक्ष करूँगा। महाराज! आपकी आँखोंके सामने इस बहेड़ेको का्टूँगा। इस प्रकार गणना कर लेनेपर वह संख्या परोक्ष नहीं रह जायगी। बिना ऐसा किये मैं तो नहीं समझ सकता कि (फलोंकी) संख्या इतनी है या नहीं
bṛhadaśva uvāca | bāhuka! asmin vṛkṣe yāvanti parṇāni phalāni ca santi tāni sarvāṇi te 'haṃ bravīmi | vṛkṣasyādho yāni parṇāni phalāni ca patitāni teṣāṃ saṅkhyā śatādhikā, tataś caikaṃ parṇaṃ caikaṃ phalaṃ cādhikam; arthāt adhaḥpatitānāṃ parṇaphalānāṃ saṅkhyā vṛkṣe sthitānāṃ parṇaphalānāṃ saṅkhyāyāḥ śatadvayādhikā | asya vṛkṣasya ubhayayoḥ śākhayoḥ pañca koṭi parṇāni santi | yadi te 'bhilaṣitaṃ syāt tarhi etā ubhe śākhe anyāś ca praśākhāś chittvā teṣāṃ parṇāni gaṇaya | evaṃ ca etāsu śākhāsu dvi-sahasra-pañca-navati phalāni santi || tataḥ ratham avasthāpya rājānaṃ bāhuko 'bravīt | parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana | ahaṃ imaṃ vibhītaka-vṛkṣaṃ chittvā phalasaṅkhyāṃ pratyakṣīkariṣyāmi | mahārāja! tava cakṣuṣoḥ purataḥ imaṃ vibhītakaṃ chittvā gaṇayitvā parokṣatā na bhaviṣyati | anena vinā na jānāmi satyaṃ vā asatyaṃ vā yathā tvayā proktam iti ||
قال بْرِهادَشْفَا: «يا باهُكَ، أستطيع أن أُخبرك بعدد كلِّ ورقةٍ وكلِّ ثمرةٍ على هذه الشجرة. إن الأوراقَ والثمارَ الساقطةَ تحتها تزيد على ما على الشجرة بمئةٍ، وفوق ذلك ورقةٌ واحدةٌ وثمرةٌ واحدةٌ أيضًا؛ أي إن ما على الأرض يزيد على ما بقي على الشجرة بمئةٍ واثنتين. وعلى الغصنين الرئيسين خمسون مليون ورقة. فإن شئت فاقطع هذين الغصنين وسائر الفروع، ثم عُدَّ الأوراق. وكذلك على هذه الأغصان ألفان وخمسٌ وتسعون ثمرة.» فلما سمع باهُكَ ذلك أوقف العربة وقال للملك: «أيها الملكُ قاهرُ الأعداء، إن ما تزعم كأنه عددٌ يُعرف على وجهٍ غير مباشر. سأقطع شجرةَ البِبْهِيتَكَ هذه لأجعل عدد ثمارها ظاهرًا للعيان. أمام عينيك سأُسقطها؛ فإذا تمّ العدّ لم يبقَ الأمرُ ظنًّا ولا تخمينًا. ومن غير ذلك لا أستطيع أن أُسلِّم بأن العدد حقًّا كما تقول.»
बृहदश्च उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts indirect claim (parokṣa) with direct verification (pratyakṣa): extraordinary assertions invite testing, and knowledge becomes firm when grounded in demonstrable evidence rather than mere proclamation.
Bṛhadaśva states an exact count of leaves and fruits on a bibhītaka tree, including the excess of fallen items. Bāhuka halts the chariot and challenges the claim, proposing to cut the tree and count the fruits to make the number directly verifiable.