Shloka 3
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
अतिविद्धेन मनसा मन्मथेन प्रदीपिता । दिव्यास्तरणसंस्तीर्णे विस्तीर्णे शयनोत्तमे,धनंजयके रूप-सौन्दर्यसे प्रभावित उसका हृदय कामदेवके बाणोंद्वारा अत्यन्त घायल हो चुका था। वह मदनाग्निसे दग्ध हो रही थी। स्नानके पश्चात् उसने चमकीले और मनोभिराम आभूषण धारण किये। सुगन्धित दिव्य पुष्पोंके हारोंसे अपनेको अलंकृत किया। फिर उसने मन-ही-मन संकल्प किया--दिव्य बिछौनोंसे सजी हुई एक सुन्दर विशाल शय्या बिछी हुई है। उसका हृदय सुन्दर तथा प्रियतमके चिन्तनमें एकाग्र था। उसने मनकी भावनाद्वारा ही यह देखा कि कुन्तीकुमार अर्जुन उसके पास आ गये हैं और वह उनके साथ रमण कर रही है
atividdhena manasā manmathena pradīpitā | divyāstaraṇasaṃstīrṇe vistīrṇe śayanoत्तमे ||
قال فايشَمبايانا: إن عقلها، وقد نُفِذ فيه الطعن وأُضرِم بنار مَنمَثا (إله الحب)، اتجه إلى سريرٍ أسمى—فسيحٍ بديع—مفروشٍ بأغطيةٍ سماوية. وإذ غلبتها الشهوة واستغرقت في ذكر الحبيب، تصوّرت في باطنها مضجعًا فخمًا مُعَدًّا للوصال؛ وفي خيالها رأت أرجونا ابن كونتي يقترب، فتلذّذت به. يبرز المقطع كيف يمكن للهوى غير المنضبط أن يستولي على الذهن ويُنشئ خيالاتٍ داخليةً قاهرة قبل أن يقع أي فعلٍ ظاهر.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how kāma (desire) can wound and inflame the mind, producing vivid inner projections that feel real; ethical vigilance begins at the level of thought, before speech or action.
A woman, overcome by passion stirred by Manmatha, mentally fixes upon an excellent, divinely spread bed and imagines Arjuna coming to her; the scene depicts desire-driven fantasy as part of the unfolding episode.