Shloka 29
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और वसुगण--इन सबका सब ओरसे समागम हुआ था। नरश्रेष्ठ! महर्षिसमुदाय, राजर्षिप्रवर, सिद्ध, चारण, यक्ष तथा बड़े-बड़े नाग--ये सभी अपने पद, सम्मान और प्रभावके अनुसार योग्य आसनोंपर बैठे थे। इन सबके शरीर अग्नि, चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी थे और ये समस्त देवता अपनी अद्भुत समृद्धिसे प्रकाशित हो रहे थे। विशाल नेत्रोंवाले इन्द्रकुमार! उस समय गन्धर्वोद्वारा अनेक वीणाएँ बजायी जा रही थीं। दिव्य मनोरम संगीत छिड़ा हुआ था और सभी प्रमुख अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। कुरुकुलनन्दन पार्थ! उस समय तुम मेरी ओर निर्निमेष नयनोंसे निहार रहे थे || २३-- २८ || तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् । तव पित्राभ्यनुज्ञाता गता:ः स्वं स्व गृहं सुरा:
tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām | tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ sva gṛhaṃ surāḥ ||
في هذا المقام البهيّ، أقام إندرا، ملكُ الآلهة، مهرجانًا عظيمًا ابتهاجًا بقدومك المبارك. وكان ذلك أعظمَ احتفالٍ في السَّفَرْغا. وقد اجتمع فيه من كل صوبٍ رودرا، والآديتيا، وتوأما الأشفين، وجماعاتُ الفاسو. يا خيرَ الناس! إن جماعاتِ المَهارِشي، وأفاضلَ الرَّاجَرِشي، والسِّدْها، والتشارَنا، والياكشا، والناگا العظام—كلُّ أولئك جلسوا على مقاعدَ تليق بمنازلهم وشرفهم ونفوذهم. وكانت أجسادُهم متلألئةً كالنار والقمر والشمس، وكانت الآلهةُ جميعًا تشعّ بما لها من ثراءٍ عجيب. يا ابنَ إندرا واسعَ العينين! آنذاك كان الغندرفا يعزفون على وِيـناتٍ كثيرة، وانطلقت موسيقى سماوية فاتنة، وكانت الأبساراتُ المبرَّزات يرقصن. يا بارثا، بهجةَ بيتِ كورو! في ذلك الحين كنتَ تحدّق إليّ بعينين لا ترمشان. ثم في طقسِ الختام لذلك المهرجان، في مجلسِ أهل السماء المهيب، انصرفَت الآلهةُ—بعد أن نالت إذنَ أبيك (إندرا)—فعاد كلٌّ إلى مقامه.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic decorum: even divine beings observe proper procedure—seeking and receiving the host-king’s permission before departing—showing that power is ideally governed by order, respect, and ritual propriety.
After the festival’s concluding rite (avabhṛtha) in the heavenly court, the assembled gods take leave of Indra (Arjuna’s father) and return to their respective celestial abodes.