Shloka 16
सानूनिवाद्रे: संसुप्तान् दृष्टवा भ्रातृून् महामति: । सुखं प्रसुप्तान् प्रस्विन्न: खिन्न: कष्टां दशां गत:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- परम बुद्धिमान् युधिष्ठिर धरतीपर पड़े हुए पर्वत-शिखरोंके समान अपने भाइयोंको इस प्रकार सुखकी नींद सोते देखकर बहुत दुःखी हुए। उनके सारे अंगोंमें पसीना निकल आया और वे अत्यन्त कष्टप्रद अवस्थामें पहुँच गये
vaiśaṃpāyana uvāca | sānu-nīvādreḥ saṃsuptān dṛṣṭvā bhrātṝn mahāmatiḥ | sukhaṃ prasuptān prasvinnaḥ khinnaḥ kaṣṭāṃ daśāṃ gataḥ | dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram ||
قال فايشَمبايانا: لما رأى إخوته مضطجعين كأنهم نيام، كقمم الجبال وقد هوَت على الأرض، غمر ذلك العظيم الرأي، ابنَ دهرما، الأسى. كانوا يبدون كأنهم في نومٍ هادئ، لكنه أدرك الحقيقة المروّعة؛ فاضطرب، واغتسل جسده بالعرق، وخرجت أنفاسه حارّة ثقيلة. غارقًا في الحزن والقلق، بكى يودهيشثيرا ذو الساعدين القويين وناح طويلًا، وقد فاضت عيناه بالدمع إذ رأى إخوته جميعًا صرعى.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
Even the most dharma-grounded person can be shaken by sudden loss; the passage highlights the ethical humanity of Yudhiṣṭhira—his compassion and responsibility toward his brothers—showing that grief is not a failure of dharma but a natural response that must be faced with steadiness and discernment.
Vaiśaṃpāyana narrates that Yudhiṣṭhira sees his brothers lying motionless, appearing as if peacefully asleep like fallen mountain-peaks. Realizing the calamity, he becomes physically overwhelmed—sweating, breathing heavily—and laments at length.