Shloka 9
Yakṣa-saṃvāda: Yudhiṣṭhira’s Interrogation at the Guarded Water
हुमत्सेन उवाच च्युता: सम राज्याद् वनवासम॒श्रिता- श्वराम धर्म नियतास्तपस्विन: । कथं त्वनर्हा वनवासमा श्रमे निवत्स्यते क्लेशमिमं सुता तव,द्युमत्सेन बोले--महाराज! हम राज्यसे भ्रष्ट हो चुके हैं एवं वनका आश्रय लेकर संयम-नियमके साथ तपस्वी जीवन बिताते हुए धर्मका अनुष्ठान करते हैं। आपकी कन्या ये सब कष्ट सहन करनेयोग्य नहीं है। ऐसी दशामें यह आश्रममें रहकर वनवासके इस कष्टको कैसे सह सकेगी?
dyumatsena uvāca | cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāḥ śucivrātā dharma-niyatās tapaspvinaḥ | kathaṁ tv anarhā vanavāsam āśrame nivatsyate kleśam imaṁ sutā tava ||
قال ديوماتسينا: «أيها الملك، لقد سقطنا عن مُلكنا ولجأنا إلى سُكنى الغابة. نعيش عيش الزهّاد—ملتزمين بالطهارة والنذور وانضباط الدharma—ونؤدي التقشّف. غير أن ابنتك لا تطيق مثل هذه الشدائد. فكيف لها، في هذا الأشرم، أن تقاسي ما يجرّه هذا المنفى في الغاب من ألم؟»
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts dharmic ascetic discipline with the practical limits of endurance: even when exile is accepted as a righteous path, compassion and suitability (anarhā) matter—one should not impose severe forest hardship on someone not prepared for it.
Dyumatsena, living in forest exile after losing his kingdom, explains to a king that he and his companions can sustain austere hermitage life through vows and dharma, but questions how the king’s daughter could bear the same suffering in the āśrama.