Shloka 2
मārkaṇḍeya-ukta yuddha-vyūha-pratyavyūhaḥ
Battle Formations and Countermeasures in the Rāmopākhyāna
यशस्विनस्तीक्षणविषान् महारथा- नभिन्रुवन् मूढ न लज्जसे कथम् | महेन्द्रकल्पान् निरतान् स्वकर्मसु स्थितान् समूहेष्वपि यक्षरक्षसाम्,“अरे मूढ़! मेरे पति पाण्डव महान् यशस्वी, सदा अपने धर्मके पालनमें स्थित, यक्षों तथा राक्षसोंके समूहमें भी युद्ध करनेमें समर्थ, देवराज इन्द्रके सदृश शक्तिशाली तथा महारथी वीर हैं। उनका क्रोध तीक्ष्ण विषवाले नागोंके समान भयंकर है। उनके सम्मानके विरुद्ध ऐसी ओछी बातें कहते हुए तुझे लज्जा कैसे नहीं आती?
yāśasvinas tīkṣṇa-viṣān mahārathān abhinruvan mūḍha na lajjasē katham | mahendra-kalpān niratān svakarmasu sthitān samūheṣv api yakṣa-rakṣasām ||
قال فايشَمبايانا: «أيها الأحمق! كيف لا تستحي وأنت تتفوّه بمثل هذا الازدراء في حقّ أولئك الفرسان العظام، أصحاب المركبات الحربية؟ إنهم كمهيندرا قوةً، ثابتون على واجبهم، قادرون على الثبات حتى بين جموع الياكشا والراكشاسا. وغضبهم مُرعب كالأفاعي المحمّلة بسمّ قاتل؛ فكيف تنطق بكلماتٍ وضيعة تمسّ شرفهم دون أن يخجَل وجهك؟»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse upholds dharma in speech and conduct: reviling the honorable—especially those steadfast in their duty—is ethically disgraceful. It warns that insulting righteous, powerful persons is both morally wrong (lack of lajja) and practically dangerous (their wrath is likened to deadly venom).
In the Vana Parva context of the Pāṇḍavas’ forest life and encounters with supernatural beings, the speaker rebukes someone who has spoken slightingly of the Pāṇḍavas. The rebuke emphasizes their fame, Indra-like strength, unwavering commitment to duty, and capacity to face even Yakṣas and Rākṣasas in battle.