Shloka 45

रावण–मारीचसंवादः तथा मृगप्रलोभनपूर्वकं सीताहरणोपक्रमः

Rāvaṇa–Mārīca Dialogue and the Decoy-Deer Prelude to Sītā’s Abduction

Devanagari script

इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम्‌ । शिलोज्छवृत्तिर्थर्मात्मा शममातिष्ठदुत्तमम्‌,ऐसा कहकर मुद्गल मुनिने उस देवदूतको विदा कर दिया और शिल एवं उज्छवृत्तिसे जीवन-निर्वाह करनेवाले वे धर्मात्मा महर्षि उत्तम रीतिसे शम-दम आदि नियमोंका पालन करने लगे

Translation

فلما قال ذلك، صرفَ ذلك المُنيُّ رسولَ الآلهة وأطلقه. وكان ذلك المَهَرشيُّ التقيُّ، الذي يقتات بما يُنال من الحجر وبما يُلتقط بلا اختيار، قد استقرّ على أكمل وجه في السكينة وضبط النفس، ملازمًا قواعد الشَّمَة والدَّمَة وسائر النُّظُم.

Word by Word

इतिthus

उक्त्वाhaving said

सःhe

मुनिःsage

वाक्यम्speech/words

देवदूतम्divine messenger

विसृज्यhaving dismissed/sent away

तम्him

शिलोज्छवृत्तिःone whose livelihood is by gleaning and by picking up grains (śila & uñcha)

धर्मात्माrighteous-souled

शमम्tranquillity/self-control

आतिष्ठत्he undertook/practised

उत्तमम्excellent/supreme

Speaker

व्यास उवाच

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes