Shloka 103

Daśagrīva-boonāvaraṇa, Viṣṇv-avatāra-niyoga, Vānara-sahāya-janana, Mantharā-nirmāṇa

Devanagari script

तोषयन्‌ प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दन: । जब वे आसनपर बैठ गये तब पाण्डवोंका आनन्द बढ़ानेवाले युधिष्ठिर अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए सेवाकी इच्छासे व्यासजीके पास ही बैठ गये और उनके चरणोंमें प्रणाम करके उन्होंने महर्षिको संतुष्ट किया

Transliteration

toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ | yathā te āsanopaviṣṭāḥ tadā pāṇḍavānām ānanda-vardhanaḥ yudhiṣṭhira indriyāṇi saṃyamya sevā-icchayā vyāsasyaiva samīpe upaviśya tasya pādayoḥ praṇamya maharṣiṃ toṣayām āsa |

Translation

قال فايشَمبايَنا: إن يودهيشثيرا، بهجةَ الباندافا، أرضى فياسا بانحنائه ساجدًا عند قدميه. ولما جلس الآخرون في مقاعدهم، جلس يودهيشثيرا—ضابطًا حواسَّه ومدفوعًا برغبة الخدمة—قريبًا من فياسا، وقدّم التحية الخاشعة عند قدمي الحكيم، فسرّ بذلك الرائي العظيم.

Word by Word

• तोषयन्: pleasing, satisfying
• तोषयन्: Karta
• Type: Verb
• Root: तुष्
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), परस्मैपदी, पुं, प्रथमा, एकवचन

• प्रणिपातेन: by prostration/salutation
• प्रणिपातेन: Karana
• Type: Noun
• Root: प्रणिपात
• Form: पुं, तृतीया, एकवचन

• व्यासम्: Vyasa
• व्यासम्: Karma
• Type: Noun
• Root: व्यास
• Form: पुं, द्वितीया, एकवचन

• पाण्डव-नन्दनः: son/delight of the Pandavas (Yudhiṣṭhira)
• पाण्डव-नन्दनः: Karta
• Type: Noun
• Root: पाण्डवनन्दन
• Form: पुं, प्रथमा, एकवचन

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Vyāsa (Kṛṣṇa Dvaipāyana)
• Yudhiṣṭhira
• Pāṇḍavas

Educational Q&A

What is the core teaching?

Approaching a spiritual elder should be marked by humility (praṇipāta), self-restraint (indriya-saṃyama), and a sincere wish to serve (sevā). Such conduct is presented as dharmic and as the proper foundation for receiving guidance.

What is happening in the narrative?

After others have taken their seats, Yudhiṣṭhira sits near Vyāsa, controls his senses, and bows at the sage’s feet, thereby pleasing and honoring him.