Shloka 5
कामीकवने द्रौपदी-दर्शनम्
Draupadī Observed at the Kāmyaka Hermitage
जनमेजय बोले--मुने! दुर्योधनको शत्रुओंने जीता और बाँध लिया। फिर महात्मा पाण्डवोंने गन्धर्वोके साथ युद्ध करके उसे छुड़ाया। ऐसी दशामें उस अभिमानी और दुरात्मा दुर्योधनका हस्तिनापुरमें प्रवेश करना मुझे तो अत्यन्त कठिन प्रतीत होता है; क्योंकि वह अपने शौर्यके विषयमें बहुत डींग हाँका करता था, घमंडमें भरा रहता था और सदा गर्वके नशेमें चूर रहा करता था। उसने अपने पौरुष और उदारताद्वारा सदा पाण्डवोंका अपमान ही किया था। पापी दुर्योधन सदा अहंकारकी ही बातें करता था। पाण्डवोंकी सहायतासे मेरे जीवनकी रक्षा हुई, यह सोचकर तो वह लज्जित हो गया होगा; उसका हृदय शोकसे व्याकुल हो उठा होगा। वैशम्पायनजी! ऐसी स्थितिमें उसने अपनी राजधानीमें कैसे प्रवेश किया? यह विस्तारपूर्वक कहिये ।। वैशम्पायन उवाच धर्मराजनिसष्ट स्तु धार्तराष्ट्र: सुयोधन: । लज्जयाधोमुख: सीदन्नुपासर्पत् सुदु:ःखित:,वैशम्पायनजी बोले--राजन्! धर्मराजसे विदा होकर धूृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन लज्जासे मुँह नीचा किये अत्यन्त दुःखी और खिन्न होकर वहाँसे चल दिया
janamejaya uvāca—mune! duryodhanaḥ śatrubhir jitaḥ baddhaś ca; tataḥ mahātmabhiḥ pāṇḍavaiḥ gandharvaiḥ saha yuddhaṃ kṛtvā sa mocitaḥ. tādṛśyāṃ daśāyāṃ tasya abhimāninaḥ durātmanaḥ duryodhanasya hastināpure praviśanaṃ mama tu atyantaṃ kaṣṭaṃ pratibhāti; yataḥ sa svavīrye bahu ślāghate, garveṇa pūrṇaḥ, sadā mada-garveṇa mattavat tiṣṭhati. sa svapauruṣeṇa audāryeṇa ca pāṇḍavān satatam apamānayām āsa. pāpī duryodhanaḥ sadā ahaṅkāra-vākyāni eva bhāṣate. “pāṇḍava-sahāyena mama jīvana-rakṣā abhavat” iti matvā sa nūnaṃ lajjitaḥ; tasya hṛdayaṃ śokena vyākulam abhavat. vaiśampāyana! etādṛśyāṃ sthitau sa kathaṃ svāṃ rājadhānīṃ praviṣṭaḥ? etat vistareṇa vada. vaiśampāyana uvāca—rājan! dharmarājān niśamya (niśsṛjya) tu dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ lajjayā adhomukhaḥ sīdan suduḥkhitaḥ upāsarpad (tataḥ prasthitaḥ).
قال جنميجيا: «أيها الحكيم! لقد غُلِب دوريودhana وأُوثق على يد أعدائه؛ ثم إن الباندافا ذوي النفوس العظيمة قاتلوا الغندرفا وحرّروه. وفي مثل تلك الحال، أرى أن دخول دوريودhana المتغطرس الخبيث إلى هاستينابورا أمر بالغ العسر—فقد كان يبالغ في التفاخر ببأسه، ممتلئًا بالغرور، يعيش سكرانَ بالكبرياء. وبـ“مروءته” و“سخائه” المزعومين لم يفتأ يهين الباندافا. ذلك الآثم لا ينطق إلا بلسان الأنا. وإذا خطر بباله: ‘لقد نُجّيت حياتي بمعونة الباندافا’ فلا بد أنه استحيا، ولا بد أن قلبه اضطرب بالحزن. يا فيشامبايانا، كيف دخل عاصمته وهو على تلك الحال؟ حدّثني بتفصيل.» قال فيشامبايانا: «أيها الملك! لما استأذن دارماراجا وانصرف عنه، مضى سويوذانا ابن دريتاراشترا، مطأطئ الرأس من الخزي، كئيبًا شديد الكرب، مغادرًا ذلك الموضع.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Arrogance (ahaṅkāra) and habitual insult (apamāna) lead to moral reversal: when one is saved by those one wronged, shame (lajjā) and inner suffering arise. The passage highlights how adharma undermines dignity and how dependence exposes the fragility of pride.
Janamejaya asks how Duryodhana could return to Hastināpura after being captured and then freed through the Pāṇḍavas’ intervention. Vaiśampāyana replies that Duryodhana, having taken leave of Yudhiṣṭhira (Dharmarāja), departed in a downcast, ashamed, and deeply distressed state.