Shloka 15
Kaurava Court Hears of the Pāṇḍavas’ Forest Hardship (वैचित्रवीर्यवंशीयस्य राज्ञः करुणाविचारः)
पर्व चैव चतुर्विशं तदा सूर्यमुपस्थितम् । तथा धर्मगतं रौद्रं सोम॑ सूर्यगतं च तम्,उस समय भगवान् सूर्यके निकट चौबीसवाँ पर्व उपस्थित था; अर्थात् पहले जिस अमावस्यापर्वमें देवासुर-संग्राम हुआ था; उससे पूरे एक वर्षके बाद पुनः वैसा अवसर आया था। धर्मकी अर्थात् होम और संध्याकी वेलामें वह रौद्र मुहूर्त उपस्थित था और चन्द्रमा सूर्यकी राशिमें स्थित हो गये थे
parva caiva caturviśaṃ tadā sūryam upasthitam | tathā dharmagataṃ raudraṃ soma-sūryagataṃ ca tam ||
قال ماركانديّا: في ذلك الوقت حلّ من جديد البَرفَن الرابع والعشرون (موضعُ التقاء نصفَي الشهر القمري) بالنسبة إلى الشمس. وجاءت تلك المُهُورتا العنيفة في الساعة التي يفرضها الدَّرْمَ—للهوما وعبادة الشفق—وكان القمر قد دخل بُرج الشمس، فجاء ظلامُ الاقتران.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse links cosmic timing with dharma: even when one is engaged in prescribed duties (homa, sandhyā), time can turn ‘raudra’ (severe/inauspicious). It underscores vigilance and discernment—ethical and ritual life is lived within larger cycles of time, and one must recognize critical junctures (parva) that can intensify events.
Mārkaṇḍeya describes a specific calendrical-astronomical moment: the recurrence of a significant parva (counted as the twenty-fourth in a cycle) and a ‘raudra’ muhūrta coinciding with the dharma-hours of twilight rites. The Moon’s entry into the Sun’s domain indicates conjunction/new-moon darkness, presented as an ominous turning point.