Shloka 43
Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)
भगवन् मृगो मे विद्धः पलायते सम्भावयितुमरहसि वाम्यौ दातुमिति । तमब्रवीदृषिर्ददानि ते वाम्यौ कृतकार्येण भवता ममैव वाम्यौ निर्यात्यौ क्षिप्रमिति । स च तावश्वौ प्रतिगृह्मानुज्ञाप्प ऋषिं प्रायाद् वामीप्रयुक्तेन रथेन मृगं प्रतिगच्छंश्चाब्रवीत् सूतमश्चरत्नाविमावयोग्यौ ब्राह्मणानां नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेत्युक्त्वा मृगमवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्त:पुरेडस्थापयत्,“भगवन्! मेरे बाणोंसे घायल हुआ हिंसक पशु भागा जा रहा है। आप अपने वाम्य अश्व मुझे देनेकी कृपा करें।” तब महर्षिने कहा---"मैं तुम्हें वाम्य अश्व दिये देता हूँ। परंतु जब तुम्हारा कार्य सिद्ध हो जाय, तब तुम शीघ्र ही ये दोनों अश्व मुझे ही लौटा देना।” राजाने दोनों अश्व पाकर ऋषिकी आज्ञा ले वहाँसे प्रस्थान किया। वामी घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा हिंसक पशुका पीछा करते हुए वे सारथिसे बोले--'सूत! ये दोनों अश्वरत्न ब्राह्मणोंके पास रहने योग्य नहीं। अतः इन्हें वामदेवके पास लौटानेकी आवश्यकता नहीं है।” ऐसा कहकर राजा हिंसक पशुको साथ ले अपनी राजधानीको चल दिये। वहाँ पहुँचकर उन्होंने उन दोनों अश्वोंको अन्तःपुरमें बाँध दिया
vaiśampāyana uvāca | bhagavan mṛgo me viddhaḥ palāyate sambhāvayitum arhasi vāmyau dātum iti | tam abravīd ṛṣir dadāni te vāmyau, kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva vāmyau niryātyau kṣipram iti | sa ca tāv aśvau pratigṛhya anujñāpya ṛṣiṃ prāyāt | vāmīprayuktena rathena mṛgaṃ pratigacchaṃś cābravīt sūtam—“aśvaratnāv imāv ayogyau brāhmaṇānāṃ; naitau pratideyau vāmadevāya” iti | uktvā mṛgam avāpya svanagaram etya aśvāv antaḥpure ’sthāpayat ||
قال فايشَمبايانا: «أيها السيد الموقَّر، إن الظبي الذي أصبته يفرّ هاربًا؛ فتفضّل بمنحي زوج فرسيك فامْيا». فأجابه الحكيم: «أهبك الزوج؛ ولكن إذا تمّ لك مرادك فعليك أن تُعيد إليّ هذين الفرسين بعينهما سريعًا». فتسلّم الملك الفرسين، واستأذن الحكيم وانصرف. وبينما كان يطارد الظبي في مركبة موثوقة بهما قال لسائقها: «هذان الفَرَسان، وهما كالجواهر، لا يليق أن يبقيا عند البراهمة؛ ولا حاجة إلى إعادتهما إلى فاماديفا». ثم لحق بالظبي، وعاد إلى مدينته، وأمر أن يُربطا داخل القصر الداخلي.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A promise made to a sage—especially a conditional loan or gift—creates a binding obligation. The king’s decision to keep the horses after agreeing to return them illustrates adharma: misuse of power, rationalizing wrongdoing, and violating trust.
A king, chasing a wounded deer, requests a sage’s pair of horses. The sage lends them on the condition they be returned after the hunt. After receiving them and pursuing the animal, the king tells his charioteer the horses should not remain with Brahmins and need not be returned to Vāmadeva, then takes them to his city and keeps them in the palace.