Shloka 87
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे । अनन्तरिक्षे लोके5स्मिन् भ्रमाम्पेकोडहमाहत:,इस प्रकार चराचर प्राणियों, देवताओं तथा असुर आदिके नष्ट हो जानेपर यक्ष, राक्षस, मनुष्य, हिंसक जीव, वृक्ष तथा अन्तरिक्षसे शून्य उस घोर एकार्णवमय जगतमें मैं अकेला ही इधर-उधर मारा-मारा फिरता हूँ
vaiśampāyana uvāca | nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe | anantarikṣe loke 'smin bhramāmy eko 'ham āhataḥ ||
قال فايشَمبايانا: «يا أيها الملك، في هذا العالم الخالي من البشر، المحروم من الدوابّ والأشجار، والمفرغ حتى من كائنات الإقليم الأوسط—كنتُ أنا، المصابَ والمنفردَ، أهيم على وجهي بلا مقصد».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights impermanence and existential vulnerability: when all supports of life vanish, one confronts solitude and suffering. Implicitly it urges adherence to dharma and right conduct while the world still sustains relationships, duties, and moral choice.
The speaker describes a terrifying, emptied world—without humans, creatures, trees, or even beings of the mid-region—and portrays himself as the lone afflicted wanderer. It functions as a vivid report of desolation, intensifying the narrative’s sense of crisis and loss.