Shloka 6
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत् परमेछ्िना । वायुभूता दिश: कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्तत:,ब्रह्मर्ष! फिर प्रलयकाल व्यतीत होनेपर जब पितामह ब्रह्मा जागते हैं, तब सम्पूर्ण दिशाओंमें वायुको फैलाकर उसके द्वारा समस्त जलराशिको इधर-उधर छितराकर (सूखे स्थानोंमें) ब्रह्माजीके द्वारा जो जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्धिज्ज नामक चार प्रकारके प्राणी रचे जाते हैं, उन्हें एकमात्र आप ही (सबसे पहले) अच्छी तरह देख पाते हैं
vaiśampāyana uvāca |
catūrvīdhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā |
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tataḥ tataḥ ||
brahmarṣe punaḥ pralayakāla-vyatīte yathā pitāmahaḥ brahmā jāgarti, tadā sarvāsu diśāsu vāyuṁ prasārya tena sarvāḥ āpaḥ itas-tataḥ vikṣipya (śuṣkeṣu deśeṣu) parameṣṭhinā brahmaṇā ye jarāyujāṇḍaja-svedajodbhijja-nāmānaḥ catvāraḥ prāṇi-bhedāḥ sṛjyante, tān tvam eva prathamaṁ samyag draṣṭum arhasi |
قال فايشَمبايانا: «يا أفضلَ حكماء البراهمة، حين يستيقظ الخالق (باراميشثين) بعد انقضاء زمن الفناء، بوصفه الجدّ براهما، يبثّ الرياح في الجهات كلها، وبها يبعثر المياه هنا وهناك فتظهر المواضع اليابسة. ثم يُخرج أصناف الأحياء الأربعة: ما يولد من الرحم، وما يخرج من البيض، وما ينشأ من الرطوبة/الحرارة، وما ينبت نشأةً. ومن تلك الخلائق الأولى لا يراها بجلاء منذ البدء إلا أنت وحدك.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse presents a traditional cosmological sequence: after dissolution (pralaya), Brahmā re-initiates creation by ordering space (directions), wind, and waters, and then manifests life in four classical modes of birth. It highlights the rṣi’s privileged capacity to witness primordial creation.
Vaiśampāyana describes how, when Brahmā awakens after pralaya, he disperses the waters by means of wind to produce dry regions and then creates the four categories of living beings; the addressed sage is said to be the first to perceive these creations clearly.