Shloka 64
Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)
कलापरुचिराटोपनिचितान् मुकुटानिव । विवरेषु तरूणां च रुचिरान् ददृशुश्ष ते,वहाँ लता-मण्डपोंमें मोरिनियोंके साथ नाचते हुए मोर दिखायी देते थे। जो मेघोंकी मृदंगतुल्य गम्भीर गर्जना सुनकर उद्दाम कामसे अत्यन्त उन्मत्त हो रहे थे। वे अपनी मधुर केकाध्वनिका विस्तार करके मीठे स्वरमें संगीतकी रचना करते थे और अपनी विचित्र पाँखें फैलाकर विलासयुक्त मदालसभावसे वनविहारके लिये उत्सुक हो प्रसन्नताके साथ नाच रहे थे। कुछ मोर लतावल्लरियोंसे व्याप्त कुटजवृक्षोंके कुज्जोंमें स्थित हो अपनी प्यारी मोरिनियोंके साथ रमण करते थे और कुछ कुटजोंकी डालियोंपर मदमत्त होकर बैठे थे तथा अपनी सुन्दर पाँखोंके घटाटोपसे युक्त हो मुकुटके समान जान पड़ते थे। कितने ही सुन्दर मोर वृक्षोंके कोटरोंमें बैठे थे। पाण्डवोंने उन सबको देखा
vaiśampāyana uvāca |
kalāparu-cirāṭopa-nicitān mukuṭān iva |
vivareṣu tarūṇāṃ ca rucirān dadṛśuś ca te ||
قال فايشَمبايانا: لقد رأوا (آل باندافا) طواويسَ بهيّة—كأنها تيجانٌ مكدّسة في عرضٍ بديعٍ مُحكم الصنعة—قابعةً في تجاويف الأشجار وشقوقها. وكان ذلك المنظر يزيد الغابةَ بهاءً مباركًا ويعمّق نزعةَ التأمل في نفوس المسافرين: فحتى في المنفى، يقدّم نظامُ الطبيعة وروعتها مقابلاً هادئًا لاضطراب البشر، داعيًا إلى الثبات وكبح النفس لا إلى الهيجان.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses serene forest imagery to suggest inner steadiness: even in hardship (exile), one can perceive order and beauty in the world, cultivating restraint and composure rather than being driven by agitation.
As the Pāṇḍavas move through the forest, the narrator describes what they see: beautiful peacocks sitting in tree hollows, their clustered splendor compared to crowns.