Shloka 19
Bhīma’s Entry into Kubera’s Nalinī and the Taking of Saugandhika Lotuses (सौगन्धिकोत्पल-ग्रहणम्)
मार्गमाख्याय भीमाय तत्रैवान्तरधीयत,“महाबली वीर! जब तुम बाण और शक्तिके आघातसे व्याकुल हुई शत्रुओंकी सेनामें घुसकर सिंहनाद करोगे, उस समय मैं अपनी गर्जनासे तुम्हारे उस सिंहनादको और बढ़ा दूँगा। उसके सिवा अर्जुनकी ध्वजापर बैठकर मैं ऐसी भीषण गर्जना करूँगा, जो शत्रुओंके प्राणोंको हरनेवाली होगी, जिससे तुमलोग उन्हें सुगमतासे मार सकोगे।” पाण्डवोंका आनन्द बढ़ानेवाले भीमसेनसे ऐसा कहकर हनुमानजीने उन्हें जानेके लिये मार्ग बता दिया और स्वयं वहीं अन्तर्धान हो गये
mārgam ākhyāya bhīmāya tatraivāntaradhīyata | “mahābalī vīra! yadā tvaṃ bāṇa-śakty-āghāta-vyākulaḥ śatrūṇāṃ senāṃ praviśya siṃhanādaṃ kariṣyasi, tadāhaṃ svagārjanayā tava taṃ siṃhanādaṃ vardhayiṣyāmi | tataḥ paraṃ cārjunasya dhvajopaviṣṭo ’haṃ tādṛśīṃ bhīṣaṇāṃ gārjanāṃ kariṣyāmi yā śatrūṇāṃ prāṇān harantī bhaviṣyati, yena yūyaṃ tān sukhena hantuṃ śakṣyatha.” iti pāṇḍavānām ānanda-vardhano hanūmān bhīmasenam uktvā tasya gamanāya mārgam darśayitvā svayam eva tatraivāntarhitaḥ ||
قال فايشَمبايانا: بعدما دلَّ بهيما على الطريق، اختفى هانومان في الموضع نفسه. وكان قد قال: «أيها البطل العظيم القوة! حين تهتزّ من وقع السهام والرماح ثم تقتحم صفوف جيش العدو وتزأر زئير الأسد، فسأزيد ذلك الزئير بقعقعة صوتي الرعدي. وفوق ذلك، سأجلس على راية أرجونا وأطلق زئيرًا مروّعًا يسلب الأعداء أنفاسهم، لكي تتمكنوا من صرعهم بيسر». وهكذا، ابتغاءَ زيادة سرور أبناء باندو، أوصى هانومان بهيمسينا وبيّن له السبيل لمواصلة المسير، ثم توارى.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Righteous strength is fortified by higher support when one acts with courage and resolve. Hanumān’s promise emphasizes that divine aid amplifies human effort—especially morale and fearlessness—rather than replacing personal duty in battle.
Hanumān instructs Bhīma about the way forward and assures him that, in the coming war, he will strengthen Bhīma’s battle-roar and also roar from Arjuna’s banner in a terrifying manner that will break the enemies’ spirit. After giving this assurance, Hanumān disappears.