Shloka 57
Kirmīra-rākṣasa-saṃgamaḥ (Encounter and Slaying of Kirmīra) | किर्मीरेण सह भीमसेनसमागमः
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गति: पुरुषर्षभ । त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्न त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे,पुरुषोत्तम! युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले, सब धर्मोसे सम्पन्न पुण्यात्मा राजर्षियोंके आप ही आश्रय हैं। आप ही प्रभु (सबके स्वामी), आप ही विभु [सर्वव्यापी) और आप ही सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा हैं। आप ही विविध प्राणियोंके रूपमें नाना प्रकारकी चेष्टाएँ कर रहे हैं
rājarṣīṇāṁ puṇyakṛtām āhaveṣv anivartinām | sarvadharmopapannānāṁ tvaṁ gatiḥ puruṣarṣabha | tvaṁ prabhus tvaṁ vibhuś ca tvaṁ bhūtātmā tvaṁ viceṣṭase, puruṣottama |
قال فايشَمبايانا: «يا ثورَ الرجال، أنتَ الملجأُ والغايةُ الأخيرةُ لأولئك الملوكِ الحكماء—صانعي البرّ، الذين لا يولّون الأدبار في الوغى، والمكتملين بكلّ وجوه الدارما. أنتَ وحدك الربّ، وأنتَ وحدك الشاملُ لكلّ شيء، وأنتَ وحدك الذاتُ الباطنةُ لجميع الكائنات؛ وبصفتك البوروشا الأسمى، فأنتَ الذي تتحرّك وتفعل على أنحاء شتّى عبر صور الحياة المتنوّعة.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse presents the addressee as the ultimate refuge of righteous warrior-kings and as the immanent Lord: the one who pervades all, dwells as the Self in all beings, and yet directs diverse activity through living forms. Ethically, it links steadfastness in battle and comprehensive dharma with reliance on a higher, all-pervading moral-spiritual ground.
Vaiśampāyana, in his narration, offers a lofty eulogy addressed to a supreme figure (styled ‘puruṣarṣabha’ and ‘puruṣottama’), praising him as the protector and destination of royal seers who are virtuous and unretreating in war, and describing his cosmic status as Lord, all-pervader, and inner Self of all beings.