Shloka 5
Sanatsujāta on the Imperceptible Eternal Light (यत्तच्छुक्रं महज्ज्योतिः)
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तो<5ध्रुवस्याव्ययकर्मण: । केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्,जो इन्द्रिय, मन और बुद्धि आदिका संघात--शरीर विनाशशील है, जिसके कर्म अपने-आप नष्ट होनेवाले नहीं हैं, ऐसे इस शरीररूप रथके चक्रकी भाँति इसे घुमानेवाले कर्मसंस्कारसे युक्त मनमें जुते हुए इन्द्रियरूप घोड़े उस हृदयाकाशमें स्थित ज्ञानस्वरूप दिव्य अविनाशी जीवात्माको जिस सनातन परमेश्वरके निकट ले जाते हैं, उस सनातन भगवान्का योगीजन साक्षात्कार करते हैं?
cakre rathasya tiṣṭhanto dhruvasyāvyayakarmaṇaḥ | ketumantaṃ vahanty aśvās taṃ divyam ajaraṃ divi | yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
قال ساناتسوجاتا: كما تدور عجلة العربة بينما يبقى محورها ثابتًا، كذلك الحواس—كخيولٍ موثوقةٍ بالعقل—تمضي بالعربة ذات الراية إلى الأمام، في حين يبقى الفاعل غير الفاني للأعمال غير متزعزع. ذلك الإلهي الذي لا يهرم ولا يبلى، المقيم في المقام السماوي، يراه اليوغيون رؤيةً مباشرة بوصفه الربّ الأزلي. وتشير التعاليم إلى الانضباط الباطني: فإذا أُحسن ترويض العقل والحواس، انكشف للمرء مشهد الحقيقة التي لا يطالها الزمن، وراء الجسد الفاني وحركاته.
सनत्सुजात उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that while the embodied system moves through action—like a chariot wheel turning—there is an imperishable, steady Reality (the eternal Lord/Self) that can be directly realized. Mastery of mind and senses (the ‘horses’) through yoga leads to clear vision of that eternal principle.
Sanatsujāta is instructing (in the Udyoga Parva’s counsel context) on higher knowledge: using the chariot-and-horses imagery to explain how disciplined yogins perceive the eternal Lord beyond the changing body and the motions of action.