Shloka 18
Udyoga-parva Adhyāya 28: Dharmādharmalakṣaṇa in Āpad
Crisis-Discernment of Right and Wrong
संजय! तुम श्रेष्ठ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा सम्पूर्ण लोकोंके इस सुप्रसिद्ध धर्मको जानते हो। तुम ज्ञानियोंमें भी श्रेष्ठ ज्ञानी हो, तो भी तुम कौरवोंकी स्वार्थसिद्धिके लिये क्यों वाग्जाल फैला रहे हो? ।। आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धि । संयुज्यते धनुषा वर्मणा च हस्त्यश्वाद्यै रथशस्त्रैश्न भूय:,राजा युधिष्ठिरका वेद-शास्त्रोंके साथ स्वाध्यायके रूपमें सदा सम्बन्ध बना रहता है। इसी प्रकार अश्वमेध तथा राजसूय आदि यज्ञोंसे भी इनका सदा लगाव है। ये धनुष और कवचसे भी संयुक्त हैं। हाथी-घोड़े आदि वाहनों, रथों और अस्त्र-शस्त्रोंकी भी इनके पास कमी नहीं है। ये कुन्तीपुत्र यदि कौरवोंका वध किये बिना ही अपने राज्यकी प्राप्तिका कोई दूसरा उपाय जान लेंगे, तो भीमसेनको आग्रहपूर्वक आर्य पुरुषोंके द्वारा आचरित सद्व्यवहारमें लगाकर धर्मरक्षारूप पुण्यका ही सम्पादन करेंगे, तुम ऐसा (भलीभाँति) समझ लो
Sañjaya! tvaṁ śreṣṭha-brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-tathā samasta-lokānāṁ suprasiddhaṁ dharmam jānāsi. tvaṁ jñāninām api śreṣṭho jñānī, tathāpi kauravāṇāṁ svārtha-siddhaye kuto vāg-jālaṁ vitanosi? āmnāyeṣu nitya-saṁyogam asya tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi. saṁyujyate dhanuṣā varmaṇā ca hastyaśvādyaī ratha-śastraiś ca bhūyaḥ. rājā yudhiṣṭhirasya veda-śāstraiḥ saha svādhyāya-rūpeṇa sadā sambandho vartate; tathāśvamedha-rājasūyādi-yajñaiś ca nityaṁ lagnaḥ. dhanuḥ-kavacābhyāṁ ca saṁyuktaḥ; hastyaśva-vāhanaiḥ rathaiḥ astrāṇi-śastrāṇi ca tasya na nyūnāni. ete kuntī-putrā yadi kaurava-vadhaṁ vināpi rājya-prāptaye anyaṁ upāyaṁ jñāsyanti, tadā bhīmasenaṁ ārya-puruṣācārita-sadvyavahāre niyujya dharma-rakṣā-rūpaṁ puṇyam eva sampādayiṣyanti—iti tvaṁ samyag avagaccha.
قال فايُو: «يا سَنْجَيا! إنك تعرف الدَّرْمَا المشهورة التي يصونها خِيارُ البراهمة والكشاتريا والفيشيا، بل وسائر العوالم. وأنت معدودٌ في زمرة الحكماء بل من أرفعهم—فلماذا تنسج شِباكَ الألفاظ خدمةً لمصلحة الكورافا الذاتية؟ اعلم أن الملك يُدْهِشْتِهيرا موصولٌ على الدوام بالڤيدا وبالشاسترا بفضل الدراسة المتواصلة؛ وهو كذلك مُخلصٌ للقرابين العظمى مثل الأشفاميدها والراجاسويا. وهو أيضًا مُجهَّزٌ بالقوس والدِّرع، ومُوفَّرٌ لديه من الفيلة والخيول والعربات والأسلحة وفرةٌ لا تنقص. فإن استطاع أبناء كونتي أن يهتدوا إلى سبيلٍ يستعيدون به مُلكهم دون قتل الكورافا، فإنهم سيكفّون بهيماسينا ويثبتونه في السلوك النبيل الذي يسلكه الأبرار، فينالون الفضل بصيانة الدَّرْمَا—فافهم هذا فهمًا بيّنًا.»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts truthful, dharma-grounded counsel with self-serving rhetoric. It asserts that Yudhiṣṭhira’s legitimacy rests on learning (svādhyāya), Vedic authority, and righteous intent; even with full military capacity, the Pāṇḍavas would prefer a dharmic, non-lethal means if possible, restraining Bhīma and pursuing merit through protecting dharma.
Vāyu addresses Sañjaya, rebuking him for arguing in the Kauravas’ interest despite knowing dharma. He then describes Yudhiṣṭhira’s constant engagement with scripture and royal sacrifices, and notes the Pāṇḍavas’ ample martial resources—yet emphasizes their willingness to seek a peaceful solution if it can secure the kingdom without killing the Kauravas.