Shloka 87
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
दण्डनीत्यां यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते । चतुर्थमंशमुत्सूज्य तदा त्रेता प्रवर्तते,जब राजा दण्डनीतिके एक चौथाई अंशको छोड़कर केवल तीन अंशोंका अनुसरण करता है, तब त्रेतायुग प्रारम्भ हो जाता है। उस समय अशुभका चौथा अंश पुण्यके तीन अंशोंके पीछे लगा रहता है। उस अवस्थामें पृथ्वीपर जोतने-बोनेसे ही अन्न पैदा होता है। ओषधियाँ भी उसी तरह पैदा होती हैं
daṇḍanītyāṁ yadā rājā trīn aṁśān anuvartate | caturtham aṁśam utsṛjya tadā tretā pravartate ||
قال بهيشما: إذا كان الملك، في تدبير الدَّنْدَنِيتِي (daṇḍanīti: سياسة العقوبة والحكم)، لا يتّبع إلا ثلاثة أقسام ويطرح القسم الرابع، فإن عصر تريتَا (Tretā-yuga) يبدأ في السريان. وفي تلك الحال يتبع ربعُ الشؤم ثلاثةَ أرباعِ البرّ، وعلى الأرض لا يخرج القوت إلا بالحراثة والبذر على الوجه المعتاد، وكذلك تنبت النباتات الطبية بالطريقة الطبيعية نفسها.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma links the moral quality of governance (daṇḍanīti) with cosmic-social conditions: when a ruler’s administration embodies only three parts of righteousness and relinquishes the fourth, society shifts from the ideal Kṛta age toward Tretā, where a measurable portion of inauspiciousness accompanies merit.
In the Śānti Parva’s instruction on royal duty and social order, Bhīṣma explains to the listener how different yugas manifest. Here he describes the onset of Tretā-yuga in terms of the king’s practice of daṇḍanīti and the resulting mixed presence of merit and inauspiciousness, along with ordinary agricultural production.