Shloka 14
Prāyaścitta-vidhāna: Tapas, Dāna, Vrata, and Proportional Expiation (प्रायश्चित्तविधानम्)
“वैदिकी अप्रवृत्ति (निवृत्ति-धर्म)-का फल है अमृतत्व (मोक्ष) और वैदिकी प्रवृत्ति अर्थात् सकाम कर्मका फल है जन्म-मरणरूप संसार। लौकिकी अप्रवृत्ति और प्रवृत्ति--ये दोनों यदि अशुभ हों तो उनका फल भी अशुभ समझे तथा शुभ हों तो उनका फल भी शुभ जानना चाहिये; क्योंकि ये दोनों ही शुभ और अशुभरूप होती हैं ।। दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्न॒ प्राणदश्च ह । अपेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम्,“देवताओंके निमित्त, दैवयुक्त (शास्त्रीय कर्म), प्राण और प्राणदाता--इन चारोंकी अपेक्षापूर्वक जो कुछ किया जाता है, उससे अशुभका भी शुभ ही फल होता है
vaidikī apravṛttiḥ (nivṛtti-dharma) phalaṃ amṛtatvam (mokṣaḥ), vaidikī pravṛttiḥ tu sakāma-karmaphalaṃ janma-maraṇa-rūpaḥ saṃsāraḥ. laukikī apravṛttiḥ pravṛttiś ca—ete ubhe yadi aśubhe syātāṃ tadā phalam api aśubhaṃ vijānīyāt; yadi śubhe syātāṃ tadā phalam api śubhaṃ vijānīyāt; yataḥ ete ubhe śubhāśubha-rūpe bhavataḥ. daivaṃ ca daiva-saṃyuktaṃ prāṇaś ca prāṇadaś ca; apekṣā-pūrva-karaṇāt aśubhānām api śubhaṃ phalam.
يبيّن فياسا أن طريق الفيدا في الانسحاب (نِفْرِتّي-دهرما) ينتهي إلى الخلود—أي الموكشا—، أمّا طريق الفيدا في الانخراط، إذا كان عملاً مقروناً بالرغبة (سَكامَ كَرما)، فيثمر عالم التناسخ المتمثل في الميلاد والموت. وفي الحياة الدنيوية كذلك، قد يكون الانسحاب والانخراط كليهما صالحين أو طالحين؛ وعلى ذلك ينبغي فهم نتائجهما على أنها صالحة أو طالحة، لأن كلا النمطين يقبل صور الخير والشر. ثم إن الأفعال إذا أُدّيت مع مراعاة الإلهي، ومع الطقوس الموافقة لحكم الشريعة المقدسة، ومع احترام نَفَس الحياة (برانا) وواهب الحياة، فإن حتى الأعمال التي قد تُعدّ ملوّثة يمكن أن تُثمر ثمرةً حسنة.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa distinguishes two Vedic orientations: nivṛtti (withdrawal) leading to mokṣa, and pravṛtti (engaged action), which when desire-driven leads to saṃsāra. He adds an ethical principle: worldly withdrawal/engagement yield results according to their moral quality, and actions done with due regard for the divine order and the sanctity of life can transform outcomes toward the good.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Vyāsa is teaching—rather than narrating an event—by classifying paths of life and their fruits, and by explaining how intention, sacred alignment, and reverence for life affect the moral and karmic result of actions.