Shloka 91
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
वक्ता श्रोता च वाक््यं च यदा त्वविकलं नृप । सममेति विवक्षायां तदा सोअ्डर्थ: प्रकाशते,नरेश्वर! बोलनेकी इच्छा होनेपर जब वक्ता, श्रोता और वाक्य--तीनों अविकलभावसे सम-स्थितिमें आ जाते हैं, तब वक्ताका कहा हुआ अर्थ प्रकाशित होता है (श्रोताके समझमें आ जाता है)
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tv avikalaṃ nṛpa | samam eti vivakṣāyāṃ tadā so 'rthaḥ prakāśate ||
قال بهيشما: «أيها الملك، إذا همَّ المرء بالكلام، وكان المتكلم والسامع والقول—هذه الثلاثة—سليمةً غير معيبة، واجتمعت في لحظة الإرادة على توازنٍ واحد، عندئذٍ ينكشف المعنى الذي قصده المتكلم، ويفهمه السامع فهمًا حقًّا.»
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Meaning is successfully communicated only when three factors are sound and aligned: a competent speaker, a receptive and capable listener, and a well-formed statement. When these meet in balance at the moment of expression, the intended sense becomes clear rather than distorted.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on principles of dharma and wise conduct. Here he highlights the conditions required for true understanding in discourse—an ethical and practical guideline for teaching, counsel, and governance.