Shloka 156
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
रात्रिरेतावती चैव मनसश्ष नराधिप । ऐसे विषयासक्त प्राणी तिर्यग्योनियोंमें प्रवेश करके इसी संसारमें चक्कर काटते रहते हैं। इन शब्दादि विषयोंका एक दिन तीन हजार कल्पोंका बताया जाता है। नरेश्वर! इनकी रात भी इतनी ही बड़ी है। मनके भी दिन-रातका परिमाण इतना ही है
rātrir etāvatī caiva manasaś ca narādhipa | evaṃ viṣayāsaktaḥ prāṇī tiryagyonīṣu praviśya asmin saṃsāre paribhramati | śabdādi-viṣayāṇāṃ divasaḥ trīṇi-sahasra-kalpātmakaḥ proktaḥ | nareśvara etāvatī eva teṣāṃ rātriḥ | manaso 'pi divā-rātra-parimāṇam etāvat eva ||
قال ياجنافالكيا: «أيها الملك، إن لليلِ الذهنِ المقدارَ نفسه. وهكذا فإن الكائن الحيّ إذا تعلّق بموضوعات الحسّ دخل أرحام الحيوان وظلّ يدور في هذا العالم. ولعوالم الصوت وسائر موضوعات الحسّ يُعلَن أن “يومًا” واحدًا يمتد ثلاثة آلاف كَلْبَة؛ يا سيّد البشر، و“ليلُهم” على السعة نفسها. وكذلك ينبغي أن يُفهَم ليلُ الذهن ونهارُه على هذا المقدار بعينه».
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Attachment to sense-objects binds the mind and drives continued wandering in saṃsāra, even into animal births; therefore one should cultivate detachment and mastery of the mind, recognizing the vast, cosmic scale of bondage symbolized by immense ‘days and nights’ of sense-experience.
In a didactic discourse within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya addresses a king and explains a cosmological-ethical point: the realms of sensory enjoyment have enormous cycles of ‘day and night’ (measured in thousands of kalpas), and beings attached to these objects keep revolving through rebirth within the world.