Shloka 16
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
षड्विंशो5हमिति प्राज्ञो गृहमाणो5जरामर: । केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्,“मैं पचीस तत्त्वोंसे भिन्न छब्बीसवाँ परमात्मा हूँ। नित्य ज्ञानसम्पन्न और जाननेके योग्य अजर-अमरस्वरूप हूँ,” इस प्रकार विचार करते-करते जीवात्मा केवल विवेक-बलसे ही ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं है
ṣaḍviṃśo ’ham iti prājño gṛhṇāno ’jarāmaraḥ | kevalena balenaiva samatāṃ yāty asaṃśayam ||
قال فاسيشثا: «أنا السادس والعشرون—متميّز عن المبادئ الخمسة والعشرين؛ أنا الذات التي لا تفنى ولا تموت، الموهوبة بالمعرفة على الدوام، الجديرة بأن تُعرَف.» فإذا تمسّكت النفس الفردية بهذا التمييز على الدوام، بلغت الهوية مع برهمن (Brahman) بقوة التمييز وحدها—ولا شك في ذلك.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
By firm contemplative discernment—recognizing the Self as the twenty-sixth reality beyond the twenty-five tattvas (body-mind and cosmic principles)—the jīva realizes its identity with Brahman. Liberation is presented as the fruit of viveka (discriminative knowledge) held steadily, not as a product of external force.
Vasiṣṭha instructs through a concise contemplative formula: the seeker repeatedly grasps the insight “I am the immortal Self beyond the tattvas.” This sustained inner conviction culminates in samatā—oneness/equanimity identified here with Brahman-realization.