Shloka 16
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
न शृणोति न चाप्राति न रंस्यति न पश्यति । न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मन:,जिस समय वह न तो सुनता है, न सूँघता है, न स्वाद लेता है, न देखता है और न स्पर्शका ही अनुभव करता है, जब उसके मनमें किसी प्रकारका संकल्प नहीं उठता तथा काठकी भाँति स्थित होकर वह किसी भी वस्तुका अभिमान या सुध-बुध नहीं रखता, उसी समय मनीषी पुरुष उसे अपने शुद्धस्वरूपको प्राप्त एवं योगयुक्त कहते हैं
na śṛṇoti na cāprāti na raṃsyati na paśyati | na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ ||
قال فاسيشثا: حين لا يسمع المرء ولا يشمّ، ولا يتذوّق ولا يرى، ولا يسجّل حتى اللمس—وحين لا ينهض في الذهن قصدٌ ولا إنشاءٌ البتّة—فإنه، إذ يثبت كقطعة خشب، متحرّرًا من التملّك ومن الوعي الاعتيادي تجاه أي موضوع، يعلن الحكماء أنه قد بلغ طبيعته الخالصة واستقرّ في اليوغا.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse describes yogic absorption characterized by the cessation of sensory engagement and the stopping of mental ‘saṃkalpa’ (constructive intention). When the mind no longer appropriates experiences with egoic ownership, the wise call this abiding in one’s pure nature and being truly ‘yoga-yukta’.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining to the listener the marks of inner realization: a state where the senses do not pull the person outward and the mind does not fabricate intentions, indicating deep meditative steadiness and freedom from identification with objects.