Previous Verse
Next Verse

Shloka 93

Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)

गुणांश्न मनसश्नापि नभसश्च गुणांश्व सः । गुणान्‌ वायोश्व धर्मात्मंस्तेजस श्व गुणान्‌ पुन:

guṇāṁś ca manasaś cāpi nabhasaś ca guṇāṁś ca saḥ | guṇān vāyoś ca dharmātmāṁs tejasas ca guṇān punaḥ, bharatanandana! dharmātmā rājā yudhiṣṭhira! |

قال بهيشما: «يا بهجة آل بهاراتا، يا الملك يودهيشثيرا القائم بالدارما: إنّه—البراهمان الأعلى والذات العليا—يَسري بقدرته في جميع صفات السَّتْفَة والرجس والتَّمَس، وكذلك في تمام صفات العقل والذهن، وفي صفات الأثير والريح والنار والماء والأرض، وفي سائر الأشياء. وإذ يقيم في جميع “عارفي الحقل” (الأنفس الفردية)، يبقى الحاكم الباطن. وكما يتبع التلميذُ معلّمَه، كذلك يتبع الذهنُ والحواسُّ والأعمالُ الحسنةُ والسيئةُ النفسَ المتجسدة. فإذا ارتحلت النفسُ، تاركةً حتى الحواسَّ والطبيعة المادية، بلغتْ الربَّ غيرَ الفاني في هيئة نارايانا—المتعالي عن الثنائيات والمتجاوز للمايا.»

गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
मनसःof the mind
मनसः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Genitive, Singular
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
नभसःof the sky/ether
नभसः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनभस्
FormNeuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
वायोःof wind
वायोः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवायु
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
धर्मात्मन्O righteous-souled one
धर्मात्मन्:
TypeNoun
Rootधर्मात्मन्
FormMasculine, Vocative, Singular
तेजसःof fire/energy
तेजसः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootतेजस्
FormNeuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
पुनःagain/further
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
भरतनन्दनO descendant/delighter of Bharata
भरतनन्दन:
TypeNoun
Rootभरतनन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular
धर्मात्माthe righteous-souled (one)
धर्मात्मा:
Karta
TypeNoun
Rootधर्मात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
युधिष्ठिरO Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira
N
Narayana
P
Paramabrahman
P
Paramatman
K
kṣetrajña (jīva)
M
manas (mind)
I
indriya (senses)
Ā
ākāśa/nabhas (space)
V
vāyu (wind)
T
tejas (fire)
J
jala (water)
P
pṛthivī (earth)
S
sattva
R
rajas
T
tamas
M
māyā
D
dvandva

Educational Q&A

The Supreme Self (Paramatman/Narayana) pervades all qualities and elements and abides within every individual knower (kṣetrajña). Liberation is described as the jīva’s departure beyond senses and prakṛti, culminating in attainment of the imperishable Lord beyond dualities and māyā.

In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical counsel to King Yudhishthira, explaining how the Supreme pervades the cosmos and how the embodied self is followed by mind, senses, and karmic results until, upon release from prakṛti, it reaches Narayana.