Shloka 16
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागश: । तमः सत्त्वं रजश्चैव तेडपि भावास्तदाश्रया:,पाँच इन्द्रियाँ और जीवात्मा--इन सबको कार्य-विभागके अनुसार अलग-अलग समझना चाहिये। सत्त्वगुण, रजोगुण, तमोगुण तथा उनके सात्विक, राजस और तामस भाव जीवात्माके ही अश्रित हैं
indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ | tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva teḍ api bhāvās tadāśrayāḥ ||
قال بهيشما: «ينبغي تمييز الحواسّ والفاعل (الذات المتجسّدة) كلٌّ على حدة، بحسب وظيفته ونصيبه في الفعل. وكذلك الظلمة (tamas) والصفاء (sattva) والاندفاع/الشهوة (rajas)—وما ينشأ عنها من ميول وأحوال—كلّها متعلّقة بتلك الذات نفسها ومودَعة فيها. لذلك تُقاس الأفعال بفهم: أيُّ قوّة تعمل، وأيُّ صفة تغلب، وكيف تُقيَّد الذات أو تُحرَّر بهذه الصفات.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discernment (viveka): distinguish the senses from the agent and understand how the three guṇas (sattva, rajas, tamas) and their resulting dispositions operate with the self as their locus. Ethical judgment and liberation-oriented practice depend on recognizing which faculty and which guṇa is driving behavior.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira by presenting an analytical framework: separate the roles of senses and agent, and interpret conduct through the dynamics of the guṇas and their mental states.