Shloka 14
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
यदूर्ध्व पादतलयोरवाड़ मूर्थ्नश्व॒ पश्यसि । एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे,पैरोंके तलुओंसे लेकर ऊपरकी ओर और मस्तकसे नीचेकी ओर जितना भी शरीर है, इसके भीतर यह बुद्धि पूर्णरूपसे व्याप्त हो रही है
yad ūrdhvaṃ pāda-talayor avāṅ mūrdhnaś ca paśyasi | etasminn eva kṛtsneyam vartate buddhir antare ||
قال بهيشما: «أيّ جزء من الجسد تراه—من فوق أخمص القدمين إلى تاج الرأس—ففي هذا الهيكل كلّه تعمل قوّة الفهم (buddhi)، ساريةً في الباطن. إنّ هذا التعليم يدلّ على الحضور اللطيف للذكاء في الحياة المتجسّدة بأسرها، موجِّهاً التمييز والسلوك.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That buddhi—the inner faculty of discernment—operates throughout the embodied person; it is not confined to a single spot but pervades the whole living frame, enabling judgment and ethical choice.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and inner principles; here he explains the pervasive functioning of buddhi within the body as part of a broader teaching on the self and right understanding.