Shloka 7
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
आकाश स्य गुण: शब्दो व्यापित्वं च्छिद्रतापि च | अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता,शब्द, व्यापकता, छिद्र होना, किसी स्थूल पदार्थका आश्रय न होना, स्वयं किसी दूसरे आधारपर न रहना, अव्यक्तता, निर्विकारता, प्रतिघातशून्यता और भूतता अर्थात् श्रवणेन्द्रियका कारण होना और विकृतिसे युक्त होना--से सब आकाशके गुण हैं। इस प्रकार पठचमहाभूतोंके ये पचास गुण बताये गये हैं
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ cchidratāpi ca | anāśrayam anālambam avyaktaṃ avikāritā ||
يشرح بهيشما الخصائص المُعَرِّفة للآكاشا (الأثير/الفضاء): خاصّته المميِّزة هي الصوت؛ وهو شاملٌ لكل شيء وذو مسامية (يُتيح «حيّزًا»). لا يعتمد على سندٍ كثيف، ولا يستند إلى قاعدة أخرى؛ وهو غيرُ متجلٍّ للإدراك العادي، ويبقى في جوهره غير متحوّل. وبهذا يواصل تعداد صفات العناصر الخمسة العظمى على نحوٍ منظّم، ضمن تعليم شانتِي بارفا الأخلاقي-الفلسفي لفهم الواقع وتنمية التمييز.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a Sāṅkhya-style discernment of reality by defining ākāśa through its characteristic qualities—especially sound and pervasiveness—so that one can distinguish subtle principles from gross, changing phenomena and thereby cultivate clarity in dharma-oriented living.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma is teaching Yudhishthira philosophical foundations. Here he continues the structured listing of the mahābhūtas (great elements) and their properties, focusing on the attributes of ākāśa.