Shloka 9
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया । विपरीतमतो विद्यात् क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्,प्रकृति त्रिगुणमयी है। ब्रह्मके सकाशसे सृष्टि करना उसका सहज धर्म है, किंतु क्षेत्रज्ष अथवा पुरुषके स्वरूपको प्रकृतिसे सर्वथा विपरीत (विलक्षण) जानना चाहिये
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇadharmayā | viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya svalakṣaṇam ||
قال بهيشما: لما كانت طبيعةُ براكريتي وقانونُها الفطري هو إسقاطَ الخلق وإبرازه، ولما كانت مؤلَّفةً من الغونات الثلاث (تري-غونا)، فليُعلَم أن السِّمةَ الجوهرية للكشيتراجنا (kṣetrajña—العارف الواعي) هي النقيضُ التام لبراكريتي—متميّزةٌ عن فعلها المتقلّب المقيَّد بالغونات.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Prakṛti is defined by creation and the three guṇas; the kṣetrajña (conscious knower) should be understood as essentially different—opposite in nature to guṇa-driven change. This discrimination supports inner freedom and steadiness.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a philosophical exposition (Sāṅkhya-like) distinguishing Prakṛti (nature) from the kṣetrajña (self), emphasizing their contrasting characteristics.