बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकृतेश्न विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् । अग्राह्मौ पुरुषावेतावलिड्रत्वादसंहतौ,वह स्वयं गुणोंसे रहित तथा प्रकृतिके विकारों (कार्यों) का द्रष्टा है। ये दोनों प्रकृति और पुरुष सम्पूर्णत: इन्द्रियोंके विषय नहीं हैं। दोनों ही आकाररहित तथा एक-दूसरेसे विलक्षण हैं
prakṛteś ca vikārāṇāṁ draṣṭāram aguṇānvitam | agrāhyaṁ puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṁhatau ||
يشرح بهيشما أن الذات (بوروشا) هي الشاهد على تحوّلات الطبيعة (بركريتي)، مع بقائها متعالية عن الغونات (guṇa). فكلٌّ من بركريتي وبوروشا ليسا موضوعين تُدركهما الحواس؛ إنهما بلا صورة، لطيفان، ومتمايزان أحدهما عن الآخر. والدلالة الأخلاقية أن يُنمّي المرء التمييز بين ميدان الطبيعة المتغيّر وبين الشاهد الذي لا يتغيّر، فيرخو التعلّق ويقترب من الحرية الباطنية.
भीष्म उवाच
Discriminate between prakṛti (the changing field of guṇas and modifications) and puruṣa (the formless, partless witness). Realizing the witness as beyond guṇas supports detachment and liberation-oriented conduct.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira a Sāṅkhya-style analysis: nature undergoes transformations, while the conscious principle remains the non-sensory witness, distinct from nature.