Shloka 10
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति । ईदृशं परमं स्थान निरयास्ते च तादृशा:,जो आत्मकैवल्यको प्राप्त हो चुका है वही मनुष्य वहाँ जाकर शोकसे रहित हो जाता है। उस परमधामका स्वरूप ऐसा ही है और पहले जो नाना प्रकारके सुखभोगोंसे सम्पन्न लोक बताये गये हैं, वे सभी उसकी तुलनामें नरक हैं
ātmakevalatāṃ prāptas tatra gatvā na śocati | īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayās te ca tādṛśāḥ ||
قال بهيشما: «إن من بلغ ātma-kaivalya—أي انفراد الذات انفرادًا مطلقًا—إذا وصل إلى هناك صار منزّهًا عن الحزن. هكذا هي حقيقة ذلك المقام الأسمى؛ وبالمقارنة معه، فإن العوالم التي وُصفت من قبل بأنها عامرة بشتى اللذّات ليست في الحقيقة إلا كالجحيم.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True freedom from grief arises only upon attaining ātma-kaivalya—abidance in the Self as the highest reality. Compared to that supreme state, even pleasure-filled heavenly experiences are inferior and are rhetorically likened to hell because they remain within change, dependence, and eventual loss.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues teaching about the highest goal. He contrasts the sorrowless peace of the supreme state with the limited nature of pleasure-based worlds, emphasizing the superiority of liberation over enjoyment.