Shloka 43
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
अव्याहतैश्लेतयते न वेत्ति विषमस्थितै: । आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभि:,जब वायुसम्बन्धी गुण बाधित न होकर शब्दके साथ रहता है, तब मनुष्य शब्दको सुनता और समझता है; किंतु जब वायुसम्बन्धी गुण दीवार अथवा प्रतिकूल वायुसे बाधित होकर विषम अवस्थामें स्थित हो जाते हैं, तब शब्दका ग्रहण नहीं होता है। वे शब्द आदिके उत्पादक धातु (इन्द्रियगोलक) धातुओं (इन पाँचों भूतों) द्वारा ही पोषित होते हैं
avyāhataiḥ śrūyate na vetti viṣamasthitaiḥ | āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavas tais tu dhātubhiḥ ||
قال بهاردفاجا: «إذا كانت الوظيفة (السمعية) المتصلة بالريح غيرَ معاقة وبقيت على اقترانها الصحيح بالصوت، سمع الإنسانُ الصوتَ وفهمه. أمّا إذا أُعيقت تلك الوظيفة المرتبطة بالريح—بجدارٍ أو بتيار هواءٍ معاكس—فوقعت في حالٍ غير منتظمة، لم يُدرَك الصوت. ثم إن مكوّنات الجسد التي تُعدّ مُنتِجةً/حاملةً للصوت وللحواس تُغذّى على الدوام بتلك العناصر الأولية نفسها (البهوتهات).»
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Sense-perception depends on proper, unobstructed functioning of the elemental factors involved (here, the vāyu-related function enabling hearing). When conditions disturb that function, cognition fails; embodied experience is contingent and conditioned by the bhūtas and dhātus.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Bharadvāja explains the mechanics of hearing: sound is grasped when the wind-related sensory function is unobstructed, but not when blocked by barriers or contrary air; he adds that bodily/sensory constituents are sustained by the elemental constituents.