Shloka 18
जनक-राज्ञः मौण्ड्य-परिव्रज्या-विवादः
Janaka’s Renunciation Questioned; Discourse on Dāna and Detachment
“आप सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये पवित्र एवं विशाल प्याऊके समान थे--सभी आपके पास अपनी प्यास बुझाने आते थे। आप फलोंसे भरे हुए वृक्षके समान थे--कितने ही प्राणियोंकी भूख मिटाते थे, परंतु वे ही आप अब (भूख-प्यास मिटानेके लिये) दूसरोंका मुँह जोह रहे हैं ।। खादन्ति हस्तिनं न्यासै: क्रव्यादा बहवो<प्युत । बहव: कृमयश्चैव कि पुनस्त्वामनर्थकम्,“यदि हाथी भी सारी चेष्टा छोड़कर एक जगह पड़ जाय तो मांसभक्षी जीव-जन्तु और कीड़े धीरे-धीरे उसे खा जाते हैं। फिर सब पुरुषार्थोंसे शून्य आप-जैसे मनुष्योंकी तो बात ही क्या है? इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि अर्जुनवाक्ये अष्टादशो< ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधरमानुशासनपर्वरमें अर्जुनका वाक्यविषयक अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
āpa sampūrṇa-prāṇibhyaḥ pavitraṃ ca vipulaṃ ca pānīya-śālā-sadṛśā āsīt—sarve yuṣmākaṃ samīpaṃ tṛṣṇā-śāntyai āgacchanti sma. phala-pūrṇa-vṛkṣa-sadṛśāś ca—bahūnāṃ prāṇināṃ kṣudhāṃ śamayanti sma; kintu te eva idānīṃ (kṣudhā-tṛṣṇā-śāntyai) anyeṣāṃ mukhaṃ paśyanti. khādanti hastinaṃ nyāsaiḥ kravyādā bahavo 'py uta; bahavaḥ kṛmayaś caiva ki punaḥ tvām anarthakam.
قال أرجونا: «لقد كنتَ كالسِّقاية العامة الطاهرة الواسعة لجميع الكائنات—كان الجميع يَرِدونك ليطفئوا ظمأهم. وكنتَ كشجرةٍ مُثقلةٍ بالثمار—تسدّ جوعَ مخلوقاتٍ لا تُحصى. غير أنّ أولئك الذين كانوا يعتمدون عليك باتوا اليوم يلتفتون إلى غيرك طلبًا للقوت. فإن الفيلَ نفسه، إذا ترك كلَّ سعيٍ وطرح جسده عاجزًا في مكانٍ واحد، أكلته السباعُ والهوامُّ والديدانُ شيئًا فشيئًا. فكيف برجلٍ مثلك، وقد خلا من الجِدِّ والغاية—ألا يغدو أسرعَ وقوعًا فريسةً للنكبات؟»
अजुन उवाच
Educational Q&A
One who has been a refuge for others must not abandon purposeful effort; when a protector becomes inert, dependents suffer and the inert person too becomes vulnerable. The verse urges sustained puruṣārtha (active striving) as an ethical duty, especially for leaders.
Arjuna addresses a person who formerly supported many—likened to a public watering-place and a fruit-laden tree—but who has now become inactive. Arjuna uses the image of a fallen elephant being eaten by carnivores and worms to warn that helplessness invites harm and dishonor.