Shloka 28
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
अभार्या शयने बिश्रच्छूद्रं वृद्धं च वै द्विज: । अब्राह्माणं मन््यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठत: । तथा संशुध्यते राजन् शृणु चात्र वचो मम,यदि ब्राह्मण अपनी पत्नीके सिवा दूसरी स्त्रीको शय्यापर बिठा ले अथवा बड़े-बूढ़े शूद्रको या ब्राह्मणेतर--क्षत्रिय या वैश्यको सम्मान देता हुआ ऊँचे आसनपर बैठाकर स्वयं चटाईपर बैठे तो वह ब्राह्मणत्वसे गिर जाता है। राजन! उसकी शुद्धि जिस प्रकार होती है, वह मुझसे सुनो
bhīṣma uvāca | abhāryā śayane viśracchūdraṁ vṛddhaṁ ca vai dvijaḥ | abrāhmaṇaṁ manyamānas tṛṇeṣv āsīta pṛṣṭhataḥ | tathā saṁśudhyate rājan śṛṇu cātra vaco mama ||
قال بهيشما: «إذا أجلس الرجلُ من ذوي الولادة الثانية على فراشه امرأةً غير زوجته الشرعية، أو أكرمَ شودرَةً شيخًا؛ أو إذا رأى غيرَ البراهمي (كالكشترية أو الفيشية) مستحقًّا لتوقيرٍ خاص فأجلسه على مقعدٍ أعلى وجلس هو خلفه على حصيرٍ من عشب—فإنه يسقط عن منزلة البراهمنية وسيرتها. أيها الملك، اسمع مني كيف يتطهر مثل هذا الرجل.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse warns that a Brahmin’s identity is sustained by disciplined conduct: sexual exclusivity with one’s lawful wife and careful observance of prescribed norms of honor and seating. Violations are framed as a ‘fall’ from Brahminhood, for which purification/atonement is then to be prescribed.
In the Shanti Parva’s dharma-instruction, Bhishma addresses the king and lists behaviors that cause a Brahmin to lose standing; he then signals that he will explain the method of purification (saṁśuddhi/prāyaścitta) for such lapses in the subsequent discussion.