Shloka 8
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
यदैव प्राकृतं शास्त्रमविशेषेण वर्तते । तदैवमभ्यसेदेवं मेधावी वाप्यथोत्तरम्,जब आपद्धर्मोपयोगी प्राकृत शास्त्र ही सामान्यरूपसे चल रहा हो, उस आपफत्तिकालमें “अपने या दूसरेके राज्यसे जैसे भी सम्भव हो, धन लेकर अपना खजाना भरना चाहिये” इत्यादि वचनोंके अनुसार राजा जीवन-निर्वाह करे। परंतु जो मेधावी हो, वह इससे भी आगे बढ़कर “जो दो राज्योंमें रहनेवाले धनीलोग कंजूसी अथवा असदाचरणके द्वारा दण्ड पानेयोग्य हों, उनसे ही धन लेना चाहिये।' इत्यादि विशेष शास्त्रोंका अवलम्बन करे
yadaiva prākṛtaṃ śāstram aviśeṣeṇa vartate | tadaivam abhyased evaṃ medhāvī vāpy athottaram ||
قال بهيشما: «إذا جرى الحكم العام للسلوك من غير تمييزٍ خاص، فليُعمل به على ذلك الوجه. غير أن صاحب البصيرة ينبغي أن يتجاوز هذا، فيتّبع الإرشاد الأعلى والأخصّ، الموافق للحال.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Apply the general rule when it is what prevails, but when one has discernment, one should adopt the higher, more situation-specific guidance rather than stopping at the merely general norm.
In Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma is advising how to interpret and apply śāstra: first follow the commonly operative rule, yet in complex or exceptional contexts a wise person should move to the ‘uttara’ (more refined/specific) directive.