Shloka 16
Gautama–Yama Saṃvāda: Mātṛ-Pitṛ-Ṛṇa (Debt to Parents) and Śubha-Loka Attainment
कि नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात् प्रतिभाति वः । एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रीतुं किमिह दुर्लभम्,“आप महान् सौभाग्यशाली तपस्वी हैं; इसलिये मैं आपसे अपने मनका संदेह पूछता हूँ। एक ओर आशावान् पुरुष हो और दूसरी ओर अनन्त आकाश हो तो जगत्में महत्ताकी दृष्टिसे आपलोगोंको कौन बड़ा जान पड़ता है? मैं इस बातको तत्त्वसे सुनना चाहता हूँ। भला, यहाँ आकर कौन-सी वस्तु दुर्लभ रहेगी?
ki nu jyāyastaraṃ loke mahattvāt pratibhāti vaḥ | etad icchāmi tattvena śrotuṃ kim iha durlabham ||
قال بهيشما: «أخبروني: ما الذي يبدو أعظمَ في هذا العالم إذا حُكِم عليه بمقياس العظمة الحقّة؟ أريد أن أسمع الحقيقة. إن كان في جانبٍ رجلٌ تسنده الآمال، وفي الجانب الآخر السماءُ التي لا حدّ لها، فأيُّهما تعدّونه أعظم؟ وقد جئتُ إليكم، أيها الحكماءُ الميمونون أهلُ الزهد، فما الذي يبقى عسيرَ المنال—وخاصةً جلاءُ هذا الشك؟»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical-philosophical inquiry into what constitutes true 'greatness' (mahattva): is vastness and external magnitude (the infinite sky) greater, or the inner human capacity sustained by hope and aspiration? Bhishma seeks a principled, reality-based answer (tattvena), emphasizing discernment rather than mere appearance.
In the Shanti Parva’s reflective setting, Bhishma addresses revered ascetics/sages and poses a doubt he wants resolved. He asks them to judge, by the standard of greatness, between an ‘hopeful man’ and the ‘endless sky,’ indicating his reliance on their tapas-backed insight to settle a subtle question.