Shloka 63
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
प्राद्रवन् रथिनां श्रेष्ठा दृष्टवा पाण्डुसुतान् रणे । तत्पश्चात् वे महारथी दीर्घकालतक वहाँ विलाप करते रहे। फिर रणभूमिमें पाण्डवोंको आते देख वे रथियोंमें श्रेष्ठ तीनों वीर वहाँसे भाग निकले ।। ६२ ई ।। ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम्,सर्वे विचुक्रुशु: श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् । मरनेसे बचे हुए वे तीनों रथी मुझे भी कृपाचार्यके सुसज्जित रथपर बिठाकर छावनीतक ले आये। सूर्य अस्ताचलपर जा चुके थे। वहाँ छावनीके पहरेदार भयसे घबराये हुए थे। आपके पुत्रोंक विनाशका समाचार सुनकर वे सभी फूट-फूटकर रोने लगे
sañjaya uvāca |
prādravan rathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutān raṇe |
te tu māṃ rathamāropya kṛpasya supariṣkṛtam |
sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam ||
قال سانجيا: لما رأى أولئك السادة من فرسان المركبات أبناءَ باندو يتقدمون في ساحة القتال، ولّوا هاربين. ثم إن ثلاثة المقاتلين العظام الذين نجوا حملوني فأجلسوني على مركبة كريپا المُحكَمة التجهيز، وأعادوني إلى المعسكر. فلما سمعوا بخبر هلاك أبنائك، انفجروا جميعًا بالبكاء ورفعوا أصواتهم بالنحيب—صورةٌ لانهيار كبرياء الحرب إلى حزنٍ مُقيم حين تلاقي الطموحاتُ المدفوعةُ بالأدهرما خرابَها المحتوم.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the moral aftermath of war: when power and pride are pursued without dharma, the end is not triumph but collapse into fear and lamentation. Even renowned warriors may flee, and the news of unjustly-driven conflict culminates in collective grief.
As the Pandavas approach, the remaining foremost chariot-warriors retreat. They place Sanjaya on Kripa’s well-equipped chariot and return to the camp; upon hearing that Dhritarashtra’s sons have been destroyed, the people there cry out in anguish.