Shloka 19
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्य॑ सर्वधनुष्मताम् । धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य च,“निष्पाप राजसिंह! आपको समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ कहा जाता था। आप गदायुद्धमें धनाध्यक्ष कुबेरकी समानता करनेवाले तथा साक्षात् संकर्षणके शिष्य थे तो भी भीमसेनने कैसे आपपर प्रहार करनेका अवसर पा लिया? नरेश्वर! आप तो सदासे ही बलवान् और गदायुद्धके विद्वान् रहे हैं। फिर उस पापात्माने कैसे आपको मार दिया?
āhus tvāṁ rājaśārdūla mukhyaṁ sarvadhanuṣmatām | dhanādhyakṣopamaṁ yuddhe śiṣyaṁ saṅkarṣaṇasya ca ||
قال سنجيا: «يا نمرَ الملوك، لقد كان الناس يعلنونك أسبقَ جميع الرماة. وفي الحرب قيل إنك تُضاهي كُبيرا، ربَّ الثروة، وإنك تلميذٌ مباشر لِسَنْكَرْشَنَة (بلاراما). ومع ذلك، كيف وجد بهيماسينا ثُغرةً ليضربك؟ أيها الحاكم، لقد كنتَ دائمًا قويًّا بارعًا في قتال الصولجان؛ فكيف استطاع ذلك الآثم أن يقتلك؟»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the tension between reputation and outcome: even a warrior famed as the best among archers and trained by the highest authority in mace-fighting can fall when a momentary opening arises. It also shows how grief and partisanship shape moral language—calling the killer “sinful” reflects the speaker’s ethical condemnation rather than a neutral report.
Sañjaya addresses a fallen king/warrior with honorifics, recalling his celebrated prowess—likened to Kubera in splendor and described as a disciple of Saṅkarṣaṇa—then asks how Bhīmasena could have found a chance to strike and kill him despite such strength and expertise in gada-yuddha (mace combat).