Shloka 12
मौसलपर्व — अध्याय ८
Arjuna’s evacuation of Dvārakā, Vasudeva’s rites, and the caravan’s crisis
पुन: पुनर्न मृष्पयामि विनाशममितौजसाम्,उन अमित तेजस्वी वीरोंके विनाशका दुःख मुझसे किसी तरह सहा नहीं जाता। मैं बार-बार उस दुःखसे व्यथित हो जाता हूँ। यशस्वी श्रीकृष्ण और यदुवंशियोंके परलोक- गमनकी बात सोचकर तो मुझे ऐसा जान पड़ता है, मानो समुद्र सूख गया, पर्वत हिलने लगे, आकाश फट पड़ा और अग्निके स्वभावमें शीतलता आ गयी। शार्ज्रधनुष धारण करनेवाले श्रीकृष्ण भी मृत्युके अधीन हुए होंगे--यह बात विश्वासके योग्य नहीं है। मैं इसे नहीं मानता
arjuna uvāca — punaḥ punaḥ na mṛṣyāmi vināśam amitaujāsām; ananta-tejasvināṃ vīrāṇāṃ vināśa-duḥkhaṃ me kathaṃcid api na sahyate. ahaṃ punaḥ punaḥ tena duḥkhena vyathito bhavāmi. yaśasvinaḥ śrīkṛṣṇasya yaduvaṃśyānāṃ ca paraloka-gamanaṃ cintayitvā mamaivaṃ pratibhāti—yathā samudraḥ śuṣyeta, parvatāś caleyuḥ, ākāśaṃ vidīryeta, agneś ca svabhāve śītalatā syāt. śārṅga-dhanuṣaṃ dhārayan śrīkṛṣṇo 'pi mṛtyor vaśam āgata iti viśvāsārhaṃ na me; etad ahaṃ na manye.
قال أرجونا: «مرّة بعد مرّة لا أطيق هلاك ذوي البأس الذي لا يُقاس. إن الحزن على سقوط أولئك الأبطال المتلألئين لا يُحتمل عندي على أي وجه؛ ومرارًا أرتجف من وطأة ذلك الأسى. وحين أفكّر في شري كريشنا المجيد وفي سلالة يادو وقد مضوا إلى العالم الآخر، يخيل إليّ كأن البحر قد جفّ، والجبال قد أخذت ترتعد، والسماء قد انشقّت، وكأن النار نفسها قد بردت. أن يكون شري كريشنا، حامل قوس شارنغا (Śārṅga)، قد خضع لسلطان الموت—فذلك عندي غير مُصدَّق. لا أستطيع قبوله.»
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the human struggle to accept impermanence: even the greatest heroes and beloved figures are subject to time and mortality. Arjuna’s refusal to believe Kṛṣṇa’s passing dramatizes how attachment and reverence can clash with the harsh workings of destiny (kāla), prompting reflection on endurance, faith, and the limits of human understanding.
In the Mausala Parva, after the catastrophic end of the Yādavas, Arjuna hears/recalls the news of Śrī Kṛṣṇa and the Yadu lineage departing from the world. Overwhelmed, he speaks of repeated, unbearable grief and uses images of cosmic impossibility (ocean drying, mountains moving, fire becoming cool) to express that Kṛṣṇa’s coming under death seems unbelievable to him.