Shloka 57
निश्चक्रमुर्घोरतराणि योधा- स्ततो हााहन्यन्त समन्ततो<डपि । उस दिव्यास्त्रसे शूल, फरसे, चक्र और सैकड़ों नाराच आदि घोरतर अस्त्र-शस्त्र प्रकट होने लगे, जिनसे सब ओरके योद्धाओंका विनाश होने लगा ।। छिन्नं शिर: कस्यचिदाजिम ध्ये पपात योधस्य परस्य कायात्,उस युद्धस्थलमें किसी शरत्रुपक्षीय योद्धाका सिर धड़से कटकर धरतीपर गिर पड़ा। उसे देखकर दूसरा भी भयके मारे धराशायी हो गया। उसको गिरा हुआ देख तीसरा योद्धा वहाँसे भाग खड़ा हुआ। किसी दूसरे योद्धाकी हाथीकी सुँड़ेके समान मोटी दाहिनी बाँह तलवारसहित कटकर गिर पड़ी
sañjaya uvāca |
niścakramur ghoratarāṇi yodhās tato hāhā hanyanta samantato 'pi |
atha divyāstrāṇi śūla-paraśu-cakra-śataśo nārācādayo ghoratarāḥ prādurabhavan, yaiḥ sarvato yodhānāṃ vināśo 'bhavat ||
chinnaṃ śiraḥ kasyacid ājimadhye papāta yodhasya parasya kāyāt |
taṃ dṛṣṭvā dvitīyo 'pi bhayāt dharāśāyī babhūva |
taṃ patitaṃ dṛṣṭvā tṛtīyo yodhah tatraiva palāyitaḥ |
anyasya yodhasya hastisūṇḍāsadṛśī sthūlā dakṣiṇā bāhuḥ saśastrā chinnā papāta ||
قال سَنجايا: عندئذٍ أطلق المحاربون أسلحةً أشدَّ هولًا فأشدّ، وارتفعت من كل جانب صرخاتُ الألم إذ كان الرجال يُصرَعون. ومن ذلك الأسترا الإلهي ظهرت الرماحُ والفؤوسُ والأقراصُ القاطعةُ ومئاتُ سهامِ النّاراجا الحديدية، فعمّت الهلكةُ المقاتلين في كل اتجاه. وفي خضمّ المعركة سقط رأسُ محاربٍ من صفّ العدو إلى الأرض بعد أن قُطع عن جسده. فلما رآه آخرُ خرَّ من الرعب؛ ولما رأى الثالثُ سقوطه فرَّ من ذلك الموضع. وفي ناحيةٍ أخرى قُطعت ذراعُ محاربٍ اليمنى الغليظة—كخرطومِ فيل—وهو قابضٌ على سيفه، فسقطت على التراب.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse functions as a moral-psychological observation: when violence escalates, fear spreads rapidly and dissolves resolve, showing the ethical cost of war—life becomes expendable, and even trained warriors can collapse or flee. It implicitly cautions that ‘duty in war’ still carries grave human consequences.
Sañjaya reports an intensification of the battle: terrifying weapons and divine missiles appear, causing widespread slaughter. A severed head falls; one warrior collapses in fear, another flees, and elsewhere an arm is cut off with the sword still in hand—vivid signs of chaos and mounting devastation.