Shloka 21
वे दोनों पुरुषसिंह रथपर विराजमान और रथियोंमें श्रेष्ठ थे। दोनोंने विशाल धनुष धारण किये थे। दोनों ही बाण, शक्ति और ध्वजसे सम्पन्न थे। दोनों कवचधारी थे और कमरमें तलवार बाँधे हुए थे। उन दोनोंके घोड़े श्वेत रंगके थे। वे दोनों ही शंखसे सुशोभित, उत्तम तरकससे सम्पन्न और देखनेमें सुन्दर थे। दोनोंके ही अंगोंमें लाल चन्दनका अनुलेप लगा हुआ था। दोनों ही साँड्ोंक॒े समान मदमत्त थे। दोनोंके धनुष और ध्वज विद्युत॒के समान कान्तिमान् थे। दोनों ही शस्त्रसमूहोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे। दोनों ही चँवर और व्यजनोंसे युक्त तथा श्वेत छत्रसे सुशोभित थे। एकके सारथि श्रीकृष्ण थे तो दूसरेके शल्य। उन दोनों महारथियोंके रूप एक-से ही थे। उनके कंधे सिंहके समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और आँखें लाल थीं। दोनोंने सुवर्णकी मालाएँ पहन रखी थीं। दोनों सिंहके समान उन्नत कंधोंसे प्रकाशित होते थे। दोनोंकी छाती चौड़ी थी और दोनों ही महान् बलशाली थे। दोनों एक-दूसरेका वध चाहते और परस्पर विजय पानेकी अभिलाषा रखते थे। गोशालामें लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान वे दोनों एक-दूसरेपर धावा करते थे। मद बहानेवाले मदोन्मत्त हाथियोंके समान दोनों ही रोषावेशमें भरे हुए थे। पर्वतके समान अविचल थे। विषधर सर्पोंके शिशुओं-जैसे जान पड़ते थे। यम, काल और अन्तकके समान भयंकर प्रतीत होते थे। इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेपर कुपित थे। सूर्य और चन्द्रमाके समान अपनी प्रभा बिखेर रहे थे। क्रोधमें भरे हुए दो महान् ग्रहोंके समान प्रलय मचानेके लिये उठ खड़े हुए थे। दोनों ही देवताओंके बालक, देवताओंके समान बली और देवतुल्य रूपवान् थे। दैवेच्छासे भूतलपर उतरे हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे। दोनों ही समरांगणमें बलवान् और अभिमानी थे। युद्धके लिये नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये हुए थे। प्रजानाथ! आमने-सामने खड़े हुए दो सिंहोंके समान उन दोनों नरव्याप्र वीरोंको देखकर आपके सैनिकोंको महान् हर्ष हुआ
sañjaya uvāca | tau dvau puruṣasiṃhau rathopasthitau rathināṃ variṣṭhau | ubhau vipuladhanurdharau | ubhau bāṇaśaktyā dhvajena ca sampannau | ubhau kavacadharau kaṭyāṃ ca asiṃ baddhvā | ubhayor aśvāḥ śvetavarṇāḥ | ubhau śaṅkhaśobhitau uttamatuṇīrasampannau darśanīyau ca | ubhayor aṅgeṣu raktacandanānulepaḥ | ubhau vṛṣabhāv iva madamattau | ubhayor dhanūṃṣi dhvajāś ca vidyutprakhyāḥ kāntimantaḥ | ubhau śastrasaṃghaiḥ yuddhe kuśalau | ubhau cāmaravyajanopetau śvetacchatravirājitau | ekasya sārathiḥ śrīkṛṣṇaḥ anyasya śalyaḥ | tayor ubhayor mahārathayor rūpam ekam iva | skandhau siṃhasamānau bāhū mahāntau netre raktāni | ubhau suvarṇamālādhāriṇau | ubhau siṃhonnataskandhaiḥ prakāśitau | ubhayor vakṣaḥ pṛthu ubhau mahābalau | ubhau parasparavadham icchantau parasparajayābhilāṣiṇau | gośālāyāṃ yuddhyamānau dvau vṛṣabhāv iva parasparaṃ abhyadhāvataḥ | madamattadvipāv iva roṣāveśabharitau | parvatāv iva acalāv | viṣadharasarpaśiśuvaj jātau | yamakālāntakasamā bhīṣaṇau | indravṛtrāsurāv iva anyonyaṃ kupitau | sūryacandramasāv iva prabhāṃ vikiran tau | krodhabharitau dvau mahāgrahāv iva pralayaṃ kartum utthitau | ubhau devabālakau devavat balinau devatulyarūpavantau | daivecchayā bhūtale avatīrṇau sūryacandramasāv iva śobhāṃ prāptau | ubhau samare balinau abhimāninau | yuddhāya nānāvidhāstrāṇi śastrāṇi ca dhṛtvā | prajānātha! sammukhībhūtau dvau siṃhāv iva tau naravyāghrau vīrau dṛṣṭvā tava sainikānāṃ mahān harṣaḥ abhavat |
قال سنجيا: كان هذان البطلان، كأنهما أسدان، يتلألآن على عربتيهما، وهما أسبقُ الفرسان في قتال العربات. حمل كلٌّ منهما قوسًا عظيمًا؛ وكان كلٌّ منهما مزوّدًا بالسهام، وبأسلحة الرمح، وبراية. لابسين الدروع، مشدودين بالسيوف عند الخصر، وتجرّ عربتيهما خيولٌ بيضاء، بدَوَا بهيَّين—مزيَّنين بالأصداف (الشنك) ومزوَّدين بجِعابٍ ممتازة. وقد طُلِيَت أطرافهما بخشب الصندل الأحمر؛ وكثورين مخمورين بالكبرياء اندفعا زهوًا. كانت أقواسهما وراياتهما تلمع كالبرق؛ ماهرين في القتال بشتى أصناف السلاح؛ تحفّ بهما المراوح وذُيولُ الياك، وتزيدهما مهابةً المظلّات البيضاء. كان سائق عربة أحدهما شري كريشنا، وسائق الآخر شاليا؛ وبدا المقاتلان العظيمان كأنهما متشابهان في الهيئة—أكتافٌ كأسد، وأذرعٌ طوال، وعيونٌ حمراء، وأكاليلُ ذهب، وصدورٌ عريضة، وقوةٌ هائلة. كان كلٌّ منهما يبتغي موت الآخر ويتوق إلى الظفر عليه. وكثورين يتصادمان في الحظيرة، وكفيلين في هياجٍ (مست) امتلآ غضبًا، اندفعا أحدهما نحو الآخر—ثابتين كالجبال، مروّعين كياما وكالا وأنتاكا؛ ساخطين كإندرا وفريتراسورا؛ مشعّين كالشمس والقمر؛ كأنهما كوكبان عظيمان نهضا في الغضب ليجلبا الدمار. مولودين من الآلهة، بقوةٍ وجمالٍ إلهيين، بدَوَا كالشمس والقمر وقد هبطا إلى الأرض بمشيئةٍ سماوية. وهكذا، يا سيد الناس، لما رأى جنودك هذين المحاربين كالنمرين متقابلين كأسدين، نهض في الجيش طربٌ عظيم.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the epic’s martial ethic: greatness in war is portrayed through discipline, splendour, and fearsome resolve, yet it is framed by inevitability—heroes appear as instruments of a larger, ‘divine will’ (daivecchā). The imagery also warns that pride and wrath can become world-destroying forces when two equals seek mutual annihilation.
Sañjaya describes two supreme chariot-warriors facing each other in the battlefield, matched in appearance and power. One is driven by Kṛṣṇa and the other by Śalya, and the army rejoices at the sight of this climactic confrontation as the two charge like rival bulls or lions.