Previous Verse
Next Verse

Shloka 363

कर्णभीमसमागमः | Karṇa–Bhīma Encounter

पूरयन्निव घोषेण मेघगम्भीरया गिरा । तब सम्पूर्ण अस्त्रोंके संचालनमें कुशल, परम बुद्धिमान्‌ एवं बलवान राजा दुर्योधनने मद्रदेशके राजा पृथ्वीपति शल्यको सम्बोधित करके अपने स्वरसे वहाँके प्रदेशको गुँजाते हुए मेघके समान गम्भीर वाणीद्वारा इस प्रकार कहा--

sañjaya uvāca | pūrayann iva ghoṣeṇa meghagambhīrayā girā | tataḥ sampūrṇāstrāṇāṃ sañcālane kuśalaḥ paramabuddhimān balavān rājā duryodhanaḥ madradeśasya rājānaṃ pṛthvīpatiṃ śalyaṃ sambodhayitvā svareṇa tatra pradeśaṃ guñjayann iva meghavat gambhīrayā vāṇyā evam uvāca ||

قال سنجيا: بصوتٍ جهوريٍّ كأنه يملأ الأرجاء، عميقٍ كدويّ سحاب الرعد، خاطب الملك دوريودhana—المتمرّس في إحكام استعمال الأسلحة وتدبيرها، بالغ الذكاء شديد البأس—شاليا، سيّد الأرض وملك بلاد مادرا. فجعل المكان يرنّ بنبرته، وتكلّم بصوتٍ وقورٍ كالسحاب المثقل، قائلاً على هذا النحو:

पूरयन्filling, resounding
पूरयन्:
Karta
TypeVerb
Rootपूरयत् (√पूर्/पूरय्)
Formpresent active, Masculine, Nominative, Singular
इवas if, like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
घोषेणwith a sound/roar
घोषेण:
Karana
TypeNoun
Rootघोष
FormMasculine, Instrumental, Singular
मेघगम्भीरयाdeep like a cloud
मेघगम्भीरया:
Karana
TypeAdjective
Rootमेघ-गम्भीर
FormFeminine, Instrumental, Singular
गिराwith speech/voice
गिरा:
Karana
TypeNoun
Rootगिर्
FormFeminine, Instrumental, Singular
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
सम्पूर्णcomplete, fully equipped
सम्पूर्ण:
TypeAdjective
Rootसम्पूर्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्त्राणाम्of weapons/missiles
अस्त्राणाम्:
TypeNoun
Rootअस्त्र
FormNeuter, Genitive, Plural
सञ्चालनेin the handling/operation
सञ्चालने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसञ्चालन
FormNeuter, Locative, Singular
कुशलःskilled
कुशलः:
TypeAdjective
Rootकुशल
FormMasculine, Nominative, Singular
परमबुद्धिमान्supremely intelligent
परमबुद्धिमान्:
TypeAdjective
Rootपरम-बुद्धिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
एवindeed, certainly
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
बलवान्strong
बलवान्:
TypeAdjective
Rootबलवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
दुर्योधनःDuryodhana
दुर्योधनः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्योधन
FormMasculine, Nominative, Singular
मद्रदेशस्यof the Madra country
मद्रदेशस्य:
TypeNoun
Rootमद्र-देश
FormMasculine, Genitive, Singular
राजानम्the king
राजानम्:
Karma
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Accusative, Singular
पृथ्वीपतिम्lord of the earth (sovereign)
पृथ्वीपतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootपृथ्वीपति
FormMasculine, Accusative, Singular
शल्यंShalya
शल्यं:
Karma
TypeNoun
Rootशल्य
FormMasculine, Accusative, Singular
सम्बोधितhaving addressed
सम्बोधित:
TypeVerb
Rootसम्-√बुध् (सम्बोधयति) → सम्बोधित
Formpast passive, Masculine, Nominative, Singular
स्वरेणwith (his) voice
स्वरेण:
Karana
TypeNoun
Rootस्वर
FormMasculine, Instrumental, Singular
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
प्रदेशम्the region
प्रदेशम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रदेश
FormMasculine, Accusative, Singular
गुञ्जयन्making resound
गुञ्जयन्:
Karta
TypeVerb
Rootगुञ्जयत् (√गुञ्ज्/गुञ्जय्)
Formpresent active, Masculine, Nominative, Singular
मेघवत्like a cloud
मेघवत्:
TypeIndeclinable
Rootमेघवत्
गम्भीरयाdeep, grave
गम्भीरया:
Karana
TypeAdjective
Rootगम्भीर
FormFeminine, Instrumental, Singular
वाचाwith speech/words
वाचा:
Karana
TypeNoun
Rootवाच्
FormFeminine, Instrumental, Singular
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Root√वच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Duryodhana
Ś
Śalya
M
Madra-deśa (Madra country)

Educational Q&A

The verse highlights how leadership in war combines capability (skill in weapons), intellect, and persuasive speech. Ethically, it frames the power of rhetoric: a commander’s words can rally, pressure, or direct allies—so speech becomes a form of action with consequences.

Sañjaya describes Duryodhana, confident and formidable, turning to address Śalya, king of Madra. Duryodhana’s voice is portrayed as deep and far-reaching, setting the stage for the counsel or command he is about to deliver.