Shloka 41
सैन्धवविक्रमवर्णनम् / Description of Jayadratha’s Martial Display
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर, भीमसेन, शिखण्डी, सात्यकि, नकुल-सहदेव, धष्टद्युम्न, विराट, द्रपद, केकय-राजकुमार, रोषमें भरा हुआ धृष्टकेतु तथा मत्स्यदेशीय योद्धा --ये सब-के-सब युद्धस्थलमें आगे बढ़े। अभिमन्युके ताऊ, चाचा तथा मामागण अपनी सेनाको व्यूहद्वारा संगठित करके प्रहार करनेके लिये उद्यत हो अभिमन्युकी रक्षाके लिये उसीके बनाये हुए मार्गसे व्यूहमें जानेके उद्देश्यसे एक साथ दौड़ पड़े
sañjaya uvāca—rājan! yudhiṣṭhira-bhīmasena-śikhaṇḍī-sātyaki-nakula-sahadeva-dhṛṣṭadyumna-virāṭa-drupada-kekaya-rājakumāra-roṣeṇa pūrṇaḥ dhṛṣṭaketuḥ tathā matsyadeśīyā yodhāś ca—ete sarve yuddhasthale ’bhyadravan. abhimanyos tu tātāś ca kākāś ca māmāgaṇaś ca svāṃ senāṃ vyūhena saṅghaṭya prahartuṃ kṛtodyamāḥ, abhimanyor rakṣārthaṃ tenaiva kṛtena mārgeṇa vyūhaṃ praviṣṭum ekataḥ sahasābhyadravan, parīpsantaḥ.
قال سنجيا: أيها الملك، إن يودهيشتِهيرا، وبهيمسينا، وشيخاندِي، وساتياكي، وناكولا وسهاديفا، ودهريشتاديومنَ، وفيراطا، ودروبادا، وأمراء كِكَيَة، ودهريشتاكيتو المشتعل غضبًا، ومحاربي أرض ماتسيا—كلّهم اندفعوا إلى الأمام في ساحة القتال. وأمّا كبار أبهيمانيو—أعمامه من جهة الأب، وسائر الأعمام، وأخواله من جهة الأم—فقد رتّبوا جموعهم في تشكيلٍ قتاليّ واستعدّوا للضرب، ثم هرعوا معًا يلتمسون الدخول إلى التشكيل من الطريق نفسه الذي شقّه أبهيمانيو، حمايةً له. ويُبرز هذا المقطع توتّر الدارما في الحرب: فالتدبير المنضبط والنيّة القاتلة يقفان جنبًا إلى جنب مع واجب القرابة واندفاع إنقاذ الأهل وسط فخٍّ تكتيكيّ لا يرحم.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid a war governed by strategy and violence, dharma expresses itself as responsibility toward one’s own—leaders and kinsmen feel compelled to protect a vulnerable warrior. The verse juxtaposes tactical intent (to strike, to enter a formation) with moral obligation (rakṣā—protection), showing how duty and compassion operate under extreme conditions.
Sañjaya reports that major Pāṇḍava-aligned heroes and allied kings charge forward. Abhimanyu’s relatives and elders rapidly organize their troops into a formation and rush to enter the enemy array by the route Abhimanyu created, aiming to reach and protect him inside the formation.