Shloka 70
माननीय नरेश! जैसे अग्निदेव सूखे काठकी बहुत बड़ी राशि पाकर प्रचण्डरूपसे प्रज्वलित हो उठते हैं, उसी प्रकार रणभूमिमें अश्वत्थामा अत्यन्त क्रोधसे जलने लगा ।। तल॑ तलेन निष्षिष्य दन्तैर्दन्तानुपास्पृशत् । निःश्वसन्नुरगो यद्धल्लोहिताक्षो5भवत् तदा,उसने हाथसे हाथ मलकर दाँतोंसे दाँत पीसे और फुफकारते हुए सर्पके समान वह लंबी साँसें खींचने लगा, उस समय उसकी आँखें लाल हो गयी थीं
sanjaya uvāca | mānanīya nareśa! yathā agnidevaḥ śuṣka-kāṣṭhasya bahu-vṛddhāṁ rāśiṁ prāpya pracaṇḍa-rūpeṇa prajvalito bhavati, tathā raṇa-bhūmau aśvatthāmā atyanta-krodhena jajvāla || talaṁ talena niṣpiṣya dantair dantān upāspṛśat | niḥśvasann urago yathā dīrgha-niḥśvāsān akarot, tadā lohitākṣo 'bhavat ||
قال سانجيا: «أيها الملك الموقَّر! كما أن إله النار إذا وجد كومةً عظيمةً من الحطب اليابس اشتعل في لهيبٍ عاتٍ، كذلك في ساحة القتال أخذ أشفَتّامان يحترق بغضبٍ طاغٍ. كان يفرك كفًّا بكفّ، ويطحن أسنانه بأسنانه، ويُصدر فحيحًا كالأفعى وهو يجذب أنفاسًا طويلة؛ وعندئذٍ احمرّت عيناه.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse illustrates how anger, when supplied with fuel (provocation and the momentum of war), can blaze uncontrollably and distort judgment—an ethical warning about the inner causes that lead to cruel action and adharma.
Sanjaya describes Ashvatthama on the battlefield becoming intensely enraged. His physical signs—rubbing his hands, grinding his teeth, hissing and breathing like a serpent, eyes turning red—signal a surge of violent resolve.