Shloka 46
Nakula–Śakuni Duel and the Night Battle; Śikhaṇḍin–Kṛpa Engagement (नकुल-शकुनियुद्धं तथा रात्रियुद्धवर्णनम्)
गतप्रत्यागताक्षेपै: पातनोत्थानसम्प्लुतै: । युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुड्वौ,जैसे दो हाथी दाँतोंके अग्रभागसे तथा दो साँड़ सीगोंसे लड़ते हैं, उसी प्रकार वे दोनों वीर कभी भुजपाशोंसे बाँधकर, कभी सिरोंकी टक्कर लगाकर, कभी पैरोंसे खींचकर, कभी पैरमें पैर लपेटकर, कभी तोमर-प्रहारके समान ताल ठोंककर, कभी अंकुश गड़ानेके समान एक-दूसरेको नोचकर, कभी पादबन्ध, उदरबन्ध, उद्भ्रमणःर, गतः, प्रत्यागतः॑, आक्षेपर%ँ, पातनः, उत्थान और संप्लुत* आदि दावोंका प्रदर्शन करते हुए वे दोनों महामनस्वी कुरु और सात्वतवंशके प्रमुख वीर परस्पर युद्ध कर रहे थे
sañjaya uvāca | gatapratyāgatākṣepaiḥ pātanotthānasamplutaiḥ | yuyudhāte mahātmānau kuru-sātvata-puṅgavau ||
قال سنجيا: إن البطلين العظيمي النفس—أولَ الكورو وأولَ الساتڤتة—ظلا يقاتلان، مُظهرَين تتابعًا من حركات المصارعة والقتال القريب: تقدّمًا وتراجعًا، رمياتٍ ورمياتٍ مضادّة، إسقاطًا ثم نهوضًا، ووثبات. ولم يكن قتالُهما عنفًا أعمى، بل مهارةً حربيةً منضبطة ضمن أخلاق الواجب القاتمة في ساحة المعركة، حيث تغدو البأسُ والجلَدُ عملةً ظاهرةً في حربٍ تختبر حدود الدارما.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds disciplined combat—skill, endurance, and controlled technique—within the harsh framework of kṣatriya-dharma. Even amid violence, the narrative highlights order (trained maneuvers) rather than chaos, implying that duty and mastery govern action in war, though the wider epic continues to question the moral cost of such duty.
Sañjaya describes a close-quarters duel between the leading Kuru warrior and the leading Sātvata warrior. They engage like expert wrestlers, repeatedly advancing and countering, throwing and being thrown, falling and rising, and leaping—an intense display of grappling techniques on the battlefield.