Shloka 45
Nakula–Śakuni Duel and the Night Battle; Śikhaṇḍin–Kṛpa Engagement (नकुल-शकुनियुद्धं तथा रात्रियुद्धवर्णनम्)
पादावकर्षसंधानैस्तोमराड्कुशलासनै: । पादोदरविबन्धैश्व भूमावुद्भ्रमणैस्तथा,जैसे दो हाथी दाँतोंके अग्रभागसे तथा दो साँड़ सीगोंसे लड़ते हैं, उसी प्रकार वे दोनों वीर कभी भुजपाशोंसे बाँधकर, कभी सिरोंकी टक्कर लगाकर, कभी पैरोंसे खींचकर, कभी पैरमें पैर लपेटकर, कभी तोमर-प्रहारके समान ताल ठोंककर, कभी अंकुश गड़ानेके समान एक-दूसरेको नोचकर, कभी पादबन्ध, उदरबन्ध, उद्भ्रमणःर, गतः, प्रत्यागतः॑, आक्षेपर%ँ, पातनः, उत्थान और संप्लुत* आदि दावोंका प्रदर्शन करते हुए वे दोनों महामनस्वी कुरु और सात्वतवंशके प्रमुख वीर परस्पर युद्ध कर रहे थे
sañjaya uvāca | pādāvakārṣa-sandhānaiḥ stomarāṅkuśalāsanaiḥ | pādodara-vibandhaiś ca bhūmāv udbhramaṇais tathā ||
قال سنجيا: كفيلين بفيلين يتصادمان بأطراف أنيابهما، أو كثورين يشتبكان بالقرون، تقاتل هذان البطلان عن قرب: تارةً يمسكان ويقيّدان بالأذرع، وتارةً يتصادمان بالرأس، وتارةً يجرّان بالأقدام، وتارةً يلتفّ ساقٌ بساق؛ يصفقان ويطآن كضربة «تومارا»، ويخدشان كأنهما يطعنان بمِهْمَاز الفيل. وأظهرا أقفال القدم وأحزمة الخصر والدوران على الأرض. وهكذا تنازع البطلان عظيما الهمة—سيدُ الكورو وبطلُ سلالة الساتڤتا—في مبارزةٍ شرسةٍ منضبطة، دون أن يلين أحدهما.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined, rule-bound valor: even amid lethal war, elite warriors display trained control, technique, and measured engagement—an aspect of kṣatriya-dharma where skill and restraint are as central as ferocity.
Sañjaya describes a close-quarters duel between two foremost champions (one Kuru, one Sātvata), comparing them to elephants and bulls. They grapple with holds, locks, drags, stamps, gouges, and spinning maneuvers, showing a wrestling-like exchange rather than distant weapon combat.