Shloka 34
रात्रौ युद्धप्रवृत्तिः — Night Battle Begins; Duryodhana’s Protective Orders for Droṇa
Droṇa-parva 139
विशेषतो हि नृपतेस्तथास्माकं हिते रत: । न्यायतो<न्यायतो वापि हतः शेते महाद्युति:,“जो विशेषत: राजा युधिष्ठिरके और हमारे हितमें तत्पर रहते थे, वे बृहस्पतिके समान अगाध बुद्धिवाले महातेजस्वी गंगानन्दन भीष्म भी न्याय अथवा अन्यायसे मारे जाकर समरभूमिमें सो रहे हैं और प्राणत्यागकी परिस्थितिमें डाल दिये गये हैं। इसीसे कहना पड़ता है कि युद्ध अत्यन्त निष्ठुर कर्म है”
viśeṣato hi nṛpates tathāsmākaṃ hite rataḥ | nyāyato 'nyāyato vāpi hataḥ śete mahādyutiḥ ||
قال سنجيا: «لقد كان مخلصًا على وجه الخصوص لخير الملك يودهيشثيرا، ولخيرنا نحن أيضًا. ومع ذلك فإن ذلك البطل المتلألئ يرقد الآن صريعًا—سواء أكان ذلك بوسيلة عادلة أم جائرة. وهكذا فإن بهيشما، ابن الغانغا، ذو الرأي الغائر كبرِهَسْبَتي، قد أُسقط وأُلقي على ساحة القتال، ودُفع إلى حافة التخلي عن الحياة نفسها. ومن هذا لا بد أن يُستنتج: إن الحرب فعلٌ بالغ القسوة.»
संजय उवाच
Educational Q&A
Even the most benevolent and wise can be destroyed in war, regardless of whether the means are just or unjust; therefore war exposes the fragility of dharma in practice and reveals its inherent harshness and moral cost.
Sañjaya laments that Bhīṣma—renowned for wisdom and for seeking the welfare of both Yudhiṣṭhira and the Kauravas—now lies struck down on the battlefield, and he reflects that such an outcome shows the extreme cruelty of war.